تحلیلی بر مفهوم «مکتب» و «پارادایم» و ابتنای روش‌شناسانة آنها از منظر آیت‌الله‌ سید محمدباقر صدر و توماس کوهن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای تخصصی فقه و مبانی حقوق/ عضو گروه معارف دانشگاه امام صادق(ع).

2 دکترای تخصصی فقه و مبانی حقوق/استاد دانشگاه تهران.

3 دکترای تخصصی فقه و مبانی حقوق/ دانشگاه تهران (پردیس فارابی)

چکیده

هدف: هدف از نگارش این مقاله، نمایاندن غنای روش‌شناسانة علوم دینی در تطبیق با قالبهای پرسابقه در مکاتب غربی با مطالعة تطبیقی در موضوعات هم‌عرض بود. روش: در این نوشتار با روش توصیفی- تطبیقی، به انگاره‌های موازی در دو مکتب روشی پرداخته شد. یافته‌ها: توجه به روشمندی علم، سابقة دیرینه‌ای در علوم غیر اسلامی دارد. اگرچه در علوم اسلامی به معرفتهای درجه‌دوم پرداخته شده و رئوس ثمانیه نیز از مهم‌ترین ابحاث فلسفة علمی است که در علوم اسلامی مورد توجه واقع شده است، اما بحث از روش به عنوان یک فصل مستقل در نظریه‌پردازی، مورد توجه جدّی اندیشمندان اسلامی نبوده است. شهید آیت‌الله‌ سید محمدباقر صدر، از اندیشمندانی است که در آثار مهم فقه بین رشته‌ای خود، به روش‌شناسی نسبتاً منقّحی اشاره داشته و از آنها استفاده نیز کرده است. نتیجه‌گیری: مفهوم مکتب و روش اکتشاف آن، محوری‌ترین روشی است که شهید صدر در مباحث فقه اقتصاد مطرح کرده و قابل تطبیق با مفهوم «پارادایم» در مباحث روش‌شناسانة توماس کوهن، فیزیکدان آمریکایی است.
 

کلیدواژه‌ها


-      ابن منظور، محمد بن مکرم(1414 ق). لسان العرب. بیروت: دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع- دار صادر، چ سوم.

-      اخلاصی، ابراهیم و عطیه خاکسارفرد(1394). «واکاوی مفهومی فرانظریهپردازی با تأکید بر چالشها و الزمات آن در جامعه‌شناسی ایران». راهبرد فرهنگ، ش ۲۹.

-      اراکی، محسن(1393). فقه نظام اقتصادی اسلام. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

-      پوپر، کارل(1370). منطق اکتشاف علمی. ترجمة احمد آرام. تهران: سروش.

-      پارسانیا، حمید(1388). «روش شناسی علوم انسانی با رویکرد اسلامی». پژوهش، ش 2.

-      خندان، محمد(1392). «کتابداری و مفهوم پارادایم در فلسفة علم توماس کوهن». صدای جمهوری اسلامی ایران، ش 69.

-      دانایی‌فرد، حسن(1395). نظریه‌پردازی: مبانی و روش‌شناسی‌ها. تهران: سمت.

-      صدر، سید محمدباقر(1393/الف). اسلام راهبر زندگی، مکتب اسلام و رسالت ما. قم: دارالصدر(پژوهشگاه علمی- تخصصی شهید صدر).

-      صدر، سید محمدباقر(1393/ب). اقتصاد ما. قم: دارالصدر(پژوهشگاه علمی- تخصصی شهید صدر).

-      صدر، سید محمدباقر(1424 ق). موسوعه الشهید الصدر، ج 3: اقتصادنا. قم: مرکز الابحاث و الدرسات التخصصیه للشهید الصدر.

-      صدر، سید محمدباقر(1394). بارقه‌ها. ترجمة سید امید مؤذنی. قم: دارالصدر(پژوهشگاه علمی- تخصصی شهید صدر).

-      صدر، سید محمدباقر(1417 ق/ب). بحوث فی علم الأصول. قم: دائره‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، چ سوم.

-      عراقی، ضیاءالدین(1370). بدائع الافکار فی الاصول (تقریرات آملی، میرزا هاشم). نجف اشرف: المطبعه العلمیه، چ اول.

-      فیاض، ابراهیم و محسن بدره(1390). دین و ارتباطات. ش ۱: ۱۰۹-79.

-      کوهن، تامس(1369). ساختار انقلابهای علمی. ترجمة احمد آرام. تهران: سروش.

-      کیون، تامس س(۱۳۹۵). ساختار انقلابهای علمی. ترجمة علی جوادزاده. تهران: فرهنگ نشر نو.

-      مقدم حیدری، غلامحسین(1385). قیاسناپذیری پارادایم‌های علمی. تهران: نی.

-      میرباقری، محمدمهدی(1391). درس خارج مبانی فقه حکومتی(جلسة چهارم). قم: مسجد خاتم‌الانبیای شهرک پردیسان.

-      هادوی تهرانی، مهدی(1383). مکتب و نظام اقتصادیاسلام. قم: خانة خرد.

-       Araki, Mohsen (2014). Jurisprudence of Islamic Economic System. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute Publications.

-       Cohen, Thomas (1990). The Structure of Scientific Revolutions. Translated by Ahmad Aram. Tehran: Soroush.

-       Danaeifard, Hassan (2016). Theory: Principles and Methodologies. Tehran: Samt.

-       Ekhlasi, Ibrahim & Attieh Khaksarfard (2015). "Conceptual Analysis of Transnationalism with Emphasis on its Challenges and Needs in Iranian Sociology". Cultural Strategy, No. 29.

-       Fayaz, Ibrahim & Mohsen Badreh (2011). Two Quarterly Journal of Religion and Communication, Issue 1: 79- 109.

-       Hadavi Tehrani, Mehdi (2004). Islamic School and Economic System. Qom: Cultural Institute of Micro.

-       Hedesan, Jo & Joseph Tendler (2017). The Structure of Scientific Revolutions the Macat Library. Florida: CRC Press.

-       Ibn Manzoor, Muhammad ibn Makram (1414 AH). Lesan Al-Arab. Beirut: Dar al-Fekr al-Taba'i and al-Nashr, and al-Tuziyyat-e-Sader, Third Edition.

-       Keun, Thomas S. (2016). The Structure of Scientific Revolutions. Translated by Ali Javadzadeh. Tehran: Culture of New Publishing.

-       Khandan, Mohammad (2013). "Librarianship and the Concept of Paradigm in the Philosophy of Thomas Cohen Science". Voice of the Islamic Republic of Iran Special, No. 69.

-       Kuhn, Thomas (2000). The Road Since Structure. Edited by Jim Conant. London: The University of Chicago Press.

-       Kuhn, Thomas (2012). The Structure of Scientific Revolutions: 50th Anniversary Edition. London: University of Chicago Press.

-       Mirbagheri, Mohammad Mehdi (2012). Fourth Session of the Basis of Jurisprudence. Qom: Khatam Al-Anbia Mosque of Pardisan.

-       Moghadam Heydari, Gholamhossein (2006). The Incomparability of Scientific Paradigms. Tehran: Ney Publishing.

-       Popper, Karl (1991). The Logic of Scientific Discovery. Translated by Ahmad Aram. Tehran: Soroush.

-        Roberts, Lisa J. (2000). Thomas Kuhn's "The Structure of Scientific Revolutions". ETC: A Review of General Semantics, Vol. 57, No. 1: 59-75.

-       Sadr, Sayyed Muhammad Baqir (1417 AH). Bawlat fi Elm al-Osul. Qom: Encyclopedia of Islamic Jurisprudence on the Religion of the Prophet (PBUH), Third Edition.

-       Sadr, Sayyid Mohammad Baqir (2014). Islam, the Leader of Life, The School of Islam and Our Mission. Qom: Dar al-Sadr Publications (Shahid Sadr Specialized Scientific Research Institute).

-       Sadr, Sayyid Muhammad Baqir (1424 AH). Al-Shaheed al-Sadr Ch. 3: Economist. Qom: Lalshid al-Sadr Specialist Center.

-       Sadr, Seyed Mohammad Bagher (2014). Our Economics. Qom: Publications in Al-Sadr (Shahid Sadr Scientific-Research Institute).

-       Sadr, Seyyed Mohammad Baqir (2015). Brochures. Translation by Seyyed Omid Mazheni. Qom: Dar al-Sadr Publications (Shahid Sadr Scientific-Research Institute).

-       Singer, Charles (1959). A Short History of Scientific Ideas. London: Oxford University Press.