مقام بساطت، نقطة عطف حکمت متعالیه و عرفان ابن عربی در مواجهه با بحث صفات الهی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دکترای عرفان اسلامی. استادیار دانشکده هنرهای چندرسانه‌ای دانشگاه هنر اسلامی تبریز

چکیده

هدف: دو نظریة عینیت صفات با ذات از سوی صدرالدین و نفی صفات از ذات از جانب ابن عربی، دو رهیافت موازی و مطرح دربارةنسبت صفات الهی با ذات‌اند. امام خمینی در آثار فلسفی و عرفانی دو تلقی را صائب می‌داند و به تبیین هر یک می‌پردازد. هدف تحقیق پیش رو، مقایسة نسبت دو نظریه با هم و جستجوی ریشة اختلاف آنها با ملاحظات ترمینولوژیک و آنتولوژیک بود. روش: اینتحقیقِ کیفی به روش تحلیلی- توصیفی انجام شده است. یافته‌ها: دو نظریه به یک نسبت، درست و هماهنگ با قواعد و مفروضات نظام فکری خود بوده، از نظر کاربرد وحدت تشکیکی در زبان برهان و وحدت شخصی در بیان تجارب عرفانی، هر دو رهیافت مقبول امام خمینی می‌باشند. نتایج: در مکتب وحدت تشکیکی، واجب‌الوجود، بسیط الحقیقه و حقیقت ساری در تمام مراتب امکانی و متحد با صفات کمالی آنهاست و در مکتب وحدت شخصی، مقام بسیط، صادر اول و مشیت است که ساری در مراتب امکانی و متحد با صفات کمالی آنهاست. حقایق مندمج در واجب‌الوجود، «مفاتیح غیب» یا «جواهر اسما» و متباین با صفات امکانی و همچون ذات الهی، در پردة غیب و خارج از دسترس معرفت بشراست.

کلیدواژه‌ها


-     نهج‌البلاغه. ترجمه و شرح صبحی الصالح(1378). قم: دارالهجره.

-     آشتیانی، سید جلال‌الدین(1370). شرح مقدمة قیصری بر فصوص‌الحکم. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

-     آشتیانی، سید جلال‌الدین(1382). هستی از نظر فلسفه و عرفان. قم: بوستان کتاب.

-     ابن سینا، حسین(1363). الشفا-الالهیات. تهران: ناصرخسرو.

-     ابن عربی(بی‌تا). الفتوحات المکیه. بیروت: صار.

-     اردبیلی، سید عبدالغنی(1385). تقریرات فلسفه امام خمینی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

-     اشعری، ابوالحسن(بی‌تا). اللمع فی الرد علی اهل الزیغ و البدع. مصحح حموده غرابه. قاهره: المکتبه الازهریه للتراث.

-     اعلایی بنابی، علی(1396). «میزان تأثیر مکتب عرفانی ابن عربی بر اندیشة فلسفی صدرالمتألهین در مباحث اسما و صفات حق تعالی». حکمت اسلامی، سال چهارم، ش ۱.

-     امام خمینی(1378). آداب الصلوه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

-     امام خمینی(1406 ق). تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس. تهران: مؤسسه پاسدار اسلام.

-     امام خمینی(1373/الف). سرّ الصلوه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

-     امام خمینی(1373/ب). شرح چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

-     امام خمینی(1423 ق). شرح دعای السحر. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

-     امام خمینی، سید روح‌الله(1384). مصباح الهدایه الی الخلافه والولایه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

-     برنجکار، رضا و حسین حجت‌خواه(1391). «بررسی و نقد دیدگاههای ابن عربی، ملاصدرا و علامه طباطبایی در معناشناسی صفات الهی». حکمت معاصر، سال سوم، ش 1.

-     بغدادی، عبدالقاهر(1408 ق). الفرق بین الفرق و بیان فرقه الناجیه منهم. بیروت: دار الجیل.

-     بنی‌هاشمی، سید محمد و ایمان روشن‌بین(1393). «بررسی روایات نفی صفات از ذات الهی و دلالتهای آن». نقد و نظر، سال نوزدهم، ش 73.

-     جامی، عبدالرحمن(1383). اشعه اللمعات. تحقیق هادی رستگار مقدم. قم: بوستان کتاب.

-     حلّی، ابومنصور(1382). کشف المراد فی شرح تجریدالاعتقاد. حاشیة جعفر سبحانی. قم: مؤسسه امام صادق(ع).

-     خانی، علیتقی و حسین عشاقی(1398). «بررسی ادلّة قاعدة واجب‌الوجود بالذات واجب من جمیع الجهات و دلالت آنها بر عینیت ذات و صفات الهی در حکمت متعالیه». اندیشة نوین دینی، سال پانزدهم، ش 58.

-     دهباشی، مهدی(1384). «فلسفة اسما و صفات حق و تمایز آنها از یکدیگر». اندیشة دینی، دورة پنجم، ش ۱۷.

-     سبزواری، ملا هادی(1369). شرح المنظومه. تصحیح حسن حسن‌زاده. تهران: ناب.

-     شهرستانی، محمد(1975 م). الملل و النحل. بیروت: دار الکتب العربی.

-     صادقی، مرضیه(1388). «طرح آشتی ترادف سینوی و عینیت صدرایی در باب صفات الهی». خردنامه صدرا، ش 56.

-     صدرالدین شیرازی، محمد(1368). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه. قم: مصطفوی.

-     صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم(1361). الحکمه العرشیه. تصحیح غلامحسین آهنی. تهران: مولی.

-     صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم(1382). الشواهد الربوبیه فی مناهج السلوکیه. تصحیح مصطفی محقق داماد. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

-     طباطبایی، محمدحسین(1376). نهایه الحکمه. ترجمه علی شیروانی. قم: الزهرا.

-     عطار نیشابوری، فریدالدین(1386). تذکره الاولیاء. تحقیق محمد استعلامی. تهران: زوّار.

-     قاضی سعید قمی، محمدسعید(1415 ق). شرح توحید الصدوق. تصحیح نجفقلی حبیبی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

-     قیصری، داود(1363). شرح القیصری علی فصوص الحکم. قم: بیدار.

-     کلینی، محمدبن یعقوب(1388). الاصول من الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.

-     کلینی، محمدبن یعقوب(1367). الفروع من الکافی. تهران، دارالکتب الاسلامیه.

-     لاهیجی، عبدالرزاق(1383). گوهر مراد. مقدمة زین‌العابدین لاهیجی قربانی. تهران: سایه.

-     مصطفوی، نفیسه و نیّر زکی(1392). «مرتبة احدیت نقطة عطف عرفان امام خمینی و ابن عربی». متین، سال پانزدهم، ش 61.

-     مصطفوی، نفیسه(1397). «جمع اصالت وجود و مجعولیت ماهیت مواجهة مبانی حکمت متعالیه و عرفان نظری». علامه، سال هفدهم، ش 53.

-     مقدم حیدری، غلامحسین(1383). «هندسة نااقلیدسی، انقلابی پارادایمی در ریاضیات». نامه مفید، ش 41.

-     وفائیان، محمدحسین و امیرعباس علی‌زمانی(1394). «تأثیر مراتب تشکیکی تجلی و ظهور وجود در معناشناسی صفات الهی». فلسفة دین، سال دوازدهم، ش ۳.

-       Wittgenstein, Ludwigs (2004). Philosophical Investigation. Blackwell Publishing, Third Edition.

-       Nahj Al-Balagha. (1999). translation and commentary of Sobhi al-Saleh, Qom: al- Hijrah.

-       Alaei Banaei, Ali (2017). "Professor of Rational Sciences at Qom Seminary and a Member of Philosophy, Theology and Mysticism Department of the High Association of Islamic Philosophy". Hekmat-e Islami, Vol. 4, Issue 1.

-       Ardabili, Abdolghani (2006). Imam Khomeini Philosophy Description. Tehran: Imam Khomeini Publishing House.

-       Ash'ari, Abu Al-Hassan (no date). Al-Luma' fi Al-Rad'ala Ahl Al-Zigh wa Al-Bida'. Correction of Hammouda Ghuraba. Cairo: Al-Azhar.

-       Ashtiani, Jalal al-Din (1991). Description of Qayṣarī 's Introduction to Fusus al-Hikam. Qom: Islamic Propaganda Office.

-       Attar Neyshabouri, Farid al-Din (2007). Tazkirat al-Awliyā. Research by Mohammad Istalami. Tehran: Zawar.

-       Ave Sina, Hussein (1984). Al-Shifa. Tehran: Naser Khosrow.

-       Baghdadi, Abdul Qahir (1988). Al-Fark Bain Al-Firak. Beirut: Dar Al Jil.

-       Banihashemi, Seyyed Mohammad & Iman Roshanbin (2014). "An Examination of Hadiths Concerning the Negation of Attributes from God and their Significance". Naqd va Nazar, Vol. 19, Issue 73.

-       Berenjkar, Reza & Hossein Hojjatkhah (2012). "Criticism and Examination of ibn Arabi and Molla Sadra and Allame Tabatabaei’s Approaches in Semantics of Divine Attributes". Hekmat e Mo'aser, Vol. 3, Issue 1.

-       Dehbashi, Mahdi (2005). "God’s Names (Asma) and Attributes (Sifat) and Their Distinctions". Religious Thought, Vol. 5, Issue 17.

-       Helli, Abu Mansur (2003). Kashf al-Murad. Expanded on Tajrid al-'Aqaid. The Margin of Jafar Sobhani. Qom: Imam Sadegh (AS) Institute.

-       Ibn Arabi (No date). Al-Futuhat Al-Makkiyah. Beirut: Saar.

-       Imam Khomeini (1999). Adab as-Salat: The Disciplines of the Prayer. Tehran: The Institute for Compilation and Ppublication of Imam Khomeini's Works.

-       Imam Khomeini (1986). Comments on Describing Fusus al-Hikam and Mesbah al-Ons. Tehran: Islamic Revolutionary Guard Corps.

-       Imam Khomeini (1994). Description of Forty Hadiths. Tehran: The Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.

-       Imam Khomeini (2005). Mesbah ul-Hidayah ilal-Khilafah wal-Wilayah (The Lamp of Guidance into Vicegerency and Sanctity). Tehran: The Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.

-       Imam Khomeini (1994). Ser us-Salat (The Secret of Prayer). Tehran: The Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.

-       Imam Khomeini (2002). Sharh Dua-ye Sahar. Tehran: The Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.

-       Jami, Abd al-Rahman (2004). Ashe'at al-Lama'at. Hadi Rastegar Moghadam Research. Qom: Boostan-e Kitab.

-       Kulayni, Mohammad ibn Yaghoub (1988). Al-Fru' of Al-Kafi. Tehran: Dar al-Kotob al Islamiyah.

-       Kulayni, Muhammad ibn Yaqub (2009). Al-Uṣūl of Al-Kafi. Tehran: Dar al-Kotob al Islamiyah.

-       Lahigi, Abdul Razzaq (2004). Gohar Murad. Introduction by Zayn al-Abedin Lahiji. Tehran: Saye.

-       Moghaddam Heydari, Gholam Hossein (2004). "Non - Eucleadan Geometry, A Paradigmatic Revolution in Mathematics". Nameh-ye Mofid, Vol. 10, Issue 41.

-       Mostafavi, Nafise (2018). "Pick up two Principality of Originality of Existence and Imitation of Quiddity Confronting Two Philosophical and Mystical Approaches". Allameh, Vol. 17, Issue. 53.

-       Mostafavi, Nafise & Nayyer Zaki (2013). "The Grade of Uniqueness, the Distinctive Point of Mysticisms of Imam Khomeini and Ibn Arabi". Matin, Vol. 15, Issue 61.

-       Qeyṣarī, Dawūd (1984). Commentary on Ibn al-'Arabi's Fusus al-Hikam. Qom: Bidar.

-       Qazi Saeed Qomi, Mohammad Saeed (1995). Sharh Tawhid Al-Saduq. Edited by Najafgholi Habibi. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance.

-       Sabzevari, Hadi (1990). Sharh-e Manzumah. Correction by Hassan Hasanzadeh. Tehran: Nab.

-       Sadeghi, Marzieh (2009). "Reconciliation Plan of Synodal Transliteration and Sadra's Objectivity Regarding Divine Attributes". Kheradname-ye Sadra, Issue 56.

-       Sadr ad-Dīn Shirazi, Mohammad (1982). Al-Hekmat Al-'Arshia. Edited by Gholam Hossein Ahani. Tehran: Molla.

-       Sadr ad-Dīn Shirazi, Mohammad (1989). Al-Hikmah Al-Muta’liyah. Qom: Mostafavi.

-       Sadr ad-Dīn Shirazi, Mohammad (2003). Al-Shawahid Al-Rububiyyah fil Manahij al-Sulukiyyah. Edited by Mostafa Mohaghegh Damad. Tehran: Sadra Islamic Philosophy Research Institute.

-       Shahrestani, Mohammad (1975). Melal-Va-Nehal. Beirut: Dar Al-Kitab Al-Arabi.

-       Tabatabai, Mohammad Hussein (1997). Nahayat al Hekma. Translated by Ali Shirvani. Qom: Al-Zahra.

-       Vafaiyan, Mohammad Hossein & Amir Abbas Alizamani (2015). "Impact of Grades of Existence in Appreciation of Divine Attributes as from the Mulla Sadra Perspective". Philosophy of Religion, Vol. 12, Issue 3.