جایگاه وجودی قلب در نفس‌شناسی صدرا

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری فلسفه و کلام اسلامی. استادیار گروه فلسفه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه محقق اردبیلی/ نشانی: اردبیل؛ خیابان دانشگاه، دانشگاه محقق اردبیلی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه فلسفه/ نمابر: 04533516402/ Email: Hekmat468@yahoo.com

چکیده

هدف: این مقاله در پیِ پیشنهاد طرحی برای تعیین دقیق جایگاه وجودی قلب در نفس‌شناسی ملاصدرا بوده است. روش: این مقاله از روش تحلیلی- توصیفی انجام شده است. یافته‌ها: در نفس‌شناسی ملاصدرا، جایگاه دقیق و واضحی برای مرتبۀ قلب(یا دل که دوست داشتن به آن منسوب است) لحاظ نشده است و تعریف قلب به نفس ناطقه، در نظری عمیق بنا به دلایلی که ذکر خواهد شد، نمی‌تواند چندان قانع‌کننده باشد. از آنجا که در این حکمت، رابطۀ نفس با نیروهای آن به تجلّی تبیین می‌شود؛ می‌توان به دلالت قراین، مرتبۀ قلب را به عنوانِ نیرویی از نیروهای وجودیِ انسان، مرتبۀ متوسط از نفس که هم‌عرض با عقل است، لحاظ کرد و آن را مظهرِ تجلّیاتِ حبّیِ روح دانست. نتیجه گیری: به طور اجمال، سه مرتبۀ 1. روح، 2. عقل و دل، 3. حواس و به تفصیل، پنج مرتبۀ 1. روح، 2. نفس، 3. عقل و دل 4. خیال، وهم، حس مشترک و...، 5. حواس پنج‌گانه، قابلِ طرح است که از بالا به پایین بر همدیگر مترتب‌اند. این سیر، نمادی است بر سیرِ نزولیِ وحدت به کثرت و سیرِ صعودی کثرت به وحدت؛ تعبیری که ملاصدرا طی آن، وجود انسان را مَثَلی بر وجود عالم و شئون باری تعالی می‌داند.

کلیدواژه‌ها


منابع

-      قرآن کریم.

-      ابراهیمی دینانی، غلامحسین(1385). دفتر عقل و آیت عشق. تهران: طرح نو.

-      ابن سیده، على بن اسماعیل(1421 هـ.ق). المحکم و المحیط الأعظم. بیروت: [بی‌نا].

-      ابن فارس، احمد(1404 هـ.ق). معجم مقاییس اللغه. قم: [بی‌نا].

-      العجم، رفیق(1999 م). موسوعه مصطلحات التصوف. بیروت: مکتبه لبنان الناشرون.

-      تهانوى، محمدعلى بن على (1996م). کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.  

-      جرجانى، سید شریف على بن محمد(1370). کتاب التعریفات. تهران: ناصرخسرو.

-      جوادی آملی، عبدالله(1389). تفسیر انسان به انسان. تحقیق محمدحسین الهی‌زاده. قم: اسراء.

-      حقگو، لیلا(1392). جایگاه قلب از منظر صدرالمتألهین. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد/دکتری. به راهنمایی مرضیه اخلاقی و گیتا مقیمی. دانشگاه پیام نور.

-      راغب اصفهانى، حسین بن محمد(1412 هـ.ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: [بی‌نا].

-      سبزوارى، ملاهادی. (1369 - 1379) شرح المنظومة، تهران: نشر ناب.

-      سجادى، سید جعفر(1379). فرهنگ اصطلاحات فلسفى ملاصدرا. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.

-      سجادى، سید جعفر(1373). فرهنگ معارف اسلامى. تهران: دانشگاه تهران.

-      سهروردی، شیخ شهاب‌الدین(1375). مجموعۀ مصنفات شیخ اشراق. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

-      عموشاهی، حمزه(1389). جایگاه قلب در معرفت‌شناسی ملاصدرا. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد/دکتری. به راهنمایی سید مهدی امام‌جمعه و علی ارشد ریاحی. دانشگاه اصفهان.

-      قیصری، محمد داوود(1375). شرح فصوص الحکم. تهران: علمی فرهنگی.

-      کاشانى، عبدالرزاق(1426 ق). اصطلاحات الصوفیه. بیروت: دارالکتب العلمیه.

-      ملاصدرا، محمد بن ابراهیم(1360/ب). اسرار الآیات. تهران: انجمن حکمت و فلسفۀ ایران.

-      ملاصدرا، محمد بن ابراهیم(1368). الحکمه المتعالیه فى الاسفار العقلیه الاربعه. قم: مصطفوی.

-      ملاصدرا، محمد بن ابراهیم(1360/الف). الشواهد الربوبیه. تصحیح ، سید جلال‌الدین آشتیانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

-      ملاصدرا، محمد بن ابراهیم(1354). المبدء و المعاد. تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی. تهران: انجمن حکمت.

-      ملاصدرا، محمد بن ابراهیم(1363/الف). المشاعر. تصحیح هانری کربن. تهران: کتابخانه طهوری.

-      ملاصدرا، محمد بن ابراهیم(1366). تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار.

-      ملاصدرا، محمد بن ابراهیم(1340). رساله سه اصل. تصحیح سید حسین نصر. تهران: دانشکده علوم منقول و معقول.

-      ملاصدرا، محمد بن ابراهیم(1420 هـ.ق). مجموعه رسائل فلسفى صدرالمتألهین. تهران: حکمت.

-      ملاصدرا، محمد بن ابراهیم(1363/ب). مفاتیح الغیب. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالى، انجمن اسلامى حکمت و فلسفه ایران و مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى.

-       Quran.

-       Al-Ajam, Rafigh (1999). The Dictionary of Sufism Terminology (Moujam-Al-Mostalehat-ol-Sofiyyeh). Beirut: Maktabat-o- Lobnan-al-Nasheroon.

-       Ebrahimi Dinani, Qulam Hosain (2006). Description of Reason and Signs of Love (Daftar-e- Aghl, Ayat-e-Eshgh). Tehran: Tarh-e-Noo.

-       Geysari, Mohammad Davood (1996). The Description of Fosos-Al-Hekam. Tehran: Elmi Farhangi (Scientific and Cultural).

-       Ibn Fares, Ahmad (1983). Moujam maghayees-ol-Loghah. Qum: [?].

-       Ibn Seyyedeh, Ali Ibn Esmaeil (2000). Al-Mohkam-val-Mohit-ol-Azam. Beirut: [?].

-       Javadi Amoli, Abdollah (2010). The Interpretation of Man by Man (Tafsir-e Ensan be Ensan). Research by Mohammad Hosain Elahizade. Qum: Esra.

-       Jorjani, Seyyed Sharif Ali Ibn Mohammad (1991). Al-Tarifaat (Definitions). Tehran: Naser Khosro.

-       Kashani, Abd-Al-Razzagh (2005). The Terminology of Sufism (Estelahat-Al-Sofiyyeh). Beirut: dar-o-Ehya-Al-Turas-Al-Arabi (The Center for the Revitalization of Arabic Culture).

-       Mulla Sadra, Mohammad Ibn Ebrahim (1975). Al-Mabda va Al-Maad. Tehran: Hekmat.

-       Mulla Sadra, Mohammad Ibn Ebrahim (1984). Al-Mashaer. Tehran: Tahoori Library.

-       Mulla Sadra, Mohammad Ibn Ebrahim (1981). Al-Shavahed-Al Robobiyeh. Tehran: The Center of Academic Publish.

-       Mulla Sadra, Mohammad Ibn Ebrahim (1981). Asrar-Al-Ayat. Tehran: Institute of Wisdom and Philosophy of Iran.

-       Mulla Sadra, Mohammad Ibn Ebrahim (1989). Hikmat Al Mutaaliye fil Asfar-al-Arbaa (The Transcendent Theosophy in the Four Journeys of the Intellect). Qom: Al-Mostafavi Library.

-       Mulla Sadra, Mohammad Ibn Ebrahim (1984). Mafatih-al-Ghayb. Tehran: Institute of Wisdom and Philosophy of Iran.

-       Mulla Sadra, Mohammad Ibn Ebrahim (1961). Resale-ye-se Asl (Three Principals Treatise). Tehran: The Faculty of Maghool and Manhood Science (Intellectual and Traditional Science).

-       Mulla Sadra, Mohammad Ibn Ebrahim (1999). The Collection of Philosophical Treatise. Tehran: Hekmat.

-       Mulla Sadra, Mohammad Ibn Ebrahim (1987). The Interpretation of Quran. Qum: Bidar.

-       Ragheb Esfahani, Hosain Ibn Mohammad (1991). The Meaning of Quranic Words (Mofradat-e-Alfaz-e-Quran). Beirut: [?].

-       Sabzvari, Mulla hadi. (1990-19950) Sharh al manzomeh. Tehran: nashr e naab

-       Sajjadi, Seyyed Jafar (2000). The Dictionary for Philosophical Terminology of Mulla Sadra Philosophy. Tehran: Ministry of Islamic Culture and Guidance.

-       Sajjadi, Seyyed Jafar (1994). The Dictionary of Islamic Doctrine. Tehran: Tehran UN Publisher.

-       Sohrevardi, Sheikh Shahab-al-din (1996). The Collection of Sohrevardi Works. Tehran: Iranian Institute of Wisdom and Philosophy.

-       Tahanvi, Muhammad ali ben ali. (1996) Discover of Terminology of science and technology.  Library of lubnan publishers.