اخلاق گفتگو در قرآن و حدیث؛ با تأکید بر مناظره‌های امام رضا(ع)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری تخصصی فقه و اصول و مدرّسی معارف،گرایش مبانی نظری. دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تربیت مدرس / نشانی: تهران؛ پل گیشا، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی/ نمابر: 02182883638 / Email: k.roohi@modares.ac.ir

چکیده

هدف: دوران امامت امام رضا(ع)، دورۀ طلایی گفتگو و مناظره و اثبات برتری آموزه‌های قرآنی- اسلامی، به ویژه اسلام شیعی و دکترین امامت و نیاز دین به حجت و واسطۀ زنده و روزآمد میان خلق و خالق است و مناظره‌های رضوی(ع) آوردگاه عرضۀ فکر اهل بیت(ع) از اسلام است. این پژوهش پس از ارائۀ معیار مراء حق و باطل از دید آیات و روایات، مهم‌ترین مناظره‌های بین‌الادیانی و بین‌المذاهبی رضوی(ع) را که در ضمن هشت مجلس به نقل شیخ صدوق(ره) در کتاب «عیون أخبار الرضا» تجلّی یافته، با هدف کشف اخلاق مناظره و انحصاراً با رویکرد تأکید بر ترک مراء و مجادلۀ مذموم در طول مناظره با حریف و با تأکید ویژه بر گریز از توهین به رقیب، که از سخت‌ترین مصادیق رعایت اخلاق به صورت عملی است، مطالعه کرده است. روش: شیوۀ گردآوری داده‌ها در این پژوهش، کتابخانه‌ای است؛ در نحوۀ استناد داده‌ها، از شیوۀ اسنادی پیروی می‌کند و در تجزیه و تحلیل مطالب، روش آن تحلیل محتوایی از نوع توصیفی- تحلیلی است. یافته‌ها: در دو مناظرۀ مهم بین‌الادیانی و بین‌المذاهبی امام رضا(ع)، 17 مورد که از ظاهر آنها توهین به رقیب استفاده می‌شود، قابل پیگیری است. نتیجه‌گیری: این پژوهش نشان داد که هیچ یک از 17 مورد که به ظاهر کژرفتاری‌هایی از جمله: نسبت جهل و نادانی و نافهمی به مخاطب؛ نسبت غلط به مخاطب؛ نسبت وسواس فکری به مخاطب؛ نسبت مشابهت با یهود به مخاطب؛ نسبت ویل و ویح به مخاطب؛ خندیدن به مخاطب و ... را شامل می‌شود، عمل ضد اخلاقی و بر خلاف ادب اسلامی نیست.

کلیدواژه‌ها


منابع

-       قرآن کریم.

-       آمدى، عبدالواحد بن محمد(1366‏). تصنیف غرر الحکم و درر الکلم‏. محقق/مصحح: مصطفى درایتى. قم‏: دفتر تبلیغات‏.

-       ابن أبی الحدید، عبدالحمید بن هبه‌الله(بی‌تا). شرح نهجالبلاغه. تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم. بی‌جا: دار احیاء الکتب العربیة عیسی البابی الحلبی و شرکاء.

-       ابن اثیر جزرى، مبارک بن محمد(1367). النهایه فی غریب الحدیث و الأثر. قم: [بی‌نا]، چ چهارم.

-       ابن سینا، شیخ الرئیس(1404 ق). الشفاء (المنطق). تحقیق: سعید زاید و همکاران. قم‏: مکتبه آیه‌الله المرعشى.‏

-       ابن شعبه حرّانى، حسن بن على(1404 ق). تحف‌العقول عن آل الرسول(ص). قم: جامعه مدرسین، چ دوم.

-       ابن طاووس، على بن موسى(‏بی‌تا).‏ إقبال الأعمال (ط- القدیمه). تهران‏: دار الکتب الإسلامیه، چ دوم.

-       ابن فارس، احمد بن فارس(بی‌تا). معجم مقاییس اللغه. قم: [بی‌نا].

-       ابن منظور، محمد بن مکرم(بی‌تا). لسان العرب. بیروت: [بی‌نا]، چ سوم.

-       «اصول علمی و اخلاقی مناظره‌های رضوی(ع)»(1394). فرهنگ رضوی، دورۀ سوم، ش 9: 58-37.

-       امام خمینی، سید روح‌الله(بی‌تا). شرح چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینى(ره).

-       جرجانی، علی بن محمد(1370). کتاب التعریفات. تهران: ناصر خسرو.

-       جوهری، اسماعیل بن حماد(بی‌تا). الصحاح. بیروت: [بی‌نا].

-       حرّ عاملی، محمدبن حسن(1409 ق). وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه. قم: آل البیت.

-       خادمی، فاطمه؛ عشرت صادقی و ام‌البنین چابکی(1395). «راهبردهای تقریب ادیان و مذاهب در سیرۀ رضوی با تأکید بر مناظرات و احتجاجات». فرهنگ رضوی، دورۀ چهارم، ش 13: 54-31.

-       دغیم‏، سمیح(2001). ‏موسوعة مصطلحات الامام فخر‌الدین الرازى‏.‏ بیروت: مکتبه لبنان ناشرون‏.

-       راغب اصفهانى، حسین بن محمد(1412 ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت:‏ دار القلم- الدار الشامیه.

-       زقزوق، محمود حمدی(1430). موسوعه التصوف الاسلامی. قاهره: وزاره الاوقاف.

-       زمخشری، محمود بن عمر(بی‌تا). الفائق. بیروت: [بی‌نا].

-       سپنجی، امیر عبدالرضا و نفیسه مؤمن‌دوست(1390). «اقناع و تغییر نگرش، جایگاه آن در سیرۀ ارتباطی امامان معصوم(ع)؛ مروری بر مناظرات مکتوب حضرت امام رضا(ع)». دین و ارتباطات، دورۀ هجدهم، ش 40: 144-117.

-       شهید ثانى، زین‌الدین بن على(1409 ق). منیه المرید. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.

-       شهید ثانی، زین‎الدین بن علی(1428 ق). مسکن الفواد عند فقد الاحبه و الاولاد. قم: آل‌البیت لاحیاء التراث.

-       صدوق، محمد بن على ابن بابویه(1376). الأمالی. تهران: کتابچی، چ ششم.

-       صدوق، محمد بن على ابن بابویه(1398 ق). التوحید. قم: جامعه مدرسین.

-       صدوق، محمدبن على ابن بابویه(1378). عیون أخبار الرضا(ع). تهران: جهان.

-       صدوق، محمد بن على ابن بابویه(1413 ق). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چ دوم.

-       ضیغم زیدی، سید علی(1390). «مناظره و ویژگی‌های مناظرات امام رضا(ع)». پیام مبلّغ، ش 6: 190-159.

-       طباطبایی، سید محمدحسین(1999). الرسائل التوحیدیه. بیروت: النعمان.

-       طوسى، خواجه نصیر‌الدین محمد(1375).‏ شرح‌الاشارات و التنبیهات مع‌المحاکمات. قم: البلاغه.

-       عسکرى، حسن بن عبدالله(بی‌تا). الفروق فی اللغه. بیروت: [بی‌نا].

-       غزالى، محمد بن محمد(بی‌تا). إحیاء علوم‌الدین. [بی‌جا]: دار الکتاب العربی.

-       فراهیدی، خلیل(بی‌تا). کتاب العین. قم: هجرت، چ دوم.

-       فیروزآبادی، محمد بن یعقوب(بی‌تا). القاموس المحیط. بیروت: [بی‌نا].

-       فیض کاشانى، محمدبن شاه‌مرتضى(1376). المحجه‌ البیضاء فی تهذیب‌الإحیاء. قم: جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه بقم، مؤسسه النشر الإسلامی، چ چهارم.

-       فیض کاشانى، محمدبن شاه‌مرتضى(1372). راه روشن(ترجمه المحجه‌البیضاء فی تهذیب‌الإحیاء). مشهد: آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهشهاى اسلامى.

-       فیض کاشانی، ملا محسن(۱۴۰۶). الوافی. اصفهان: مکتبه الإمام أمیرالمؤمنین علی(ع) العامه.

-       فیومی، احمد بن محمد(1414 ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: دار الهجره.

-       قطب‌الدین رازى(بی‌تا).‏ شرح مطالع الانوار فى المنطق. قم‏: کتبى نجفى‏.

-       کلینی، محمد بن یعقوب(1407 ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.

-       مازندرانى، محمدصالح بن احمد(1382). شرح الکافی- الأصول و الروضه. تهران: المکتبه الإسلامیه.

-       مجلسی، محمدباقر(1403 ق). بحار الأنوار. بیروت: موسسه الوفاء.

-       مجلسی، محمدباقر(1404 ق). مرآه‌العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دارالکتب الإسلامیه، چ دوم.

-       مجلسی، محمدتقى بن مقصودعلى(1406 ق). روضه المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه(ط- القدیمه). قم: مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور، چ دوم.

-       مجموعه من المختصین(1426). موسوعه نضره النعیم فی مکارم أخلاق الرسول الکریم(ص). جده: دار الوسیله، چ چهارم.

-       مجیدی، حسن(1392). «تحلیل گفتمان مناظره‌های امام رضا(ع)». فرهنگ رضوی، سال اول، ش 2: 40-9.

-       مصطفوى، حسن(1368‏). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران‏: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

-       مطهری، حمیدرضا(1395). «روش‌شناسی مناظره‌های امام جواد(ع)». تاریخ اسلام، دورۀ هفدهم، ش 1 (مسلسل 65): 102-77.

-       مظفر، محمدرضا(1375). أصول الفقه. قم: اسماعیلیان، چ پنجم.

-       مظفر، محمدرضا(بی‌تا). المنطق. قم: مؤسسه النشر الإسلامی التابعه لجماعه المدرسین.

-       مکارم شیرازی، ناصر(1388). مناظرات تاریخی امام رضا(ع) با پیروان مذاهب و مکاتب دیگر. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

-       «مناظرات تاریخی امام رضا(ع)» (بی‌تا). نامۀ جامعه، ش 102-101.

-       میراحمدی، منصور و امیر رضایی‌پناه(1395). «تحلیل گفتمان مناظره‌ها و مجادله‌های حضرت رضا(ع) با دگرهای گفتمانی(مبانی قرآنی کلامی ساخت‌بندی هویت اسلامی)». فرهنگ رضوی، دورۀ چهارم، ش 14: 96-75.

-       نراقی، مهدی بن ابی‎ذر(بی‌تا). جامع السعادات. بیروت: مؤسسه الاعلمی‌للمطبوعات.

-       نقی‌زاده، حسن و رضا داد(1386). «مناظرات امام رضا(ع)؛ ویژگی‌ها و روشها». مشکات، ش 94: 125-107.

-       هاشمی اردکانی، سید حسن و سید ابراهیم میرشاه جعفری(1387). «روش مناظرۀ علمی در سیرۀ آموزشی امامان معصوم(ع)، مطالعۀ‌ موردی: مناظرات علمی امام رضا(ع)». تربیت اسلامی، دورۀ سوم، ش 7: 21-7.

-       یزدی، مولى عبدالله بن شهاب‌الدین الحسین(1412 ق).‏ الحاشیه على تهذیب المنطق. قم‏: النشر الاسلامى، چ دوم‏.

-       Holy Quran.

-       Amedi, Abdul Wahed Bin Muhammad (1987). Tasnif Ghorar al-Hekam v Dorar al-Kalem. Researcher/Moderator: Mostafa Dareti. Qom: Daftar Tablighat.

-       Askari, Hassan ibn Abdullah (Bey).  ̄al-Furūq fī al-lughah. Bayrūt.

-       Clayni, Mohammed ibn Yaqoub (1986). Al-Kafi. Tehran: Dare al-kutub al-Islamiyah.

-       Dehim, Samih (2001). Musuat Mustalahatal-Amam Fakhr al-Din al-Razi. Bayrūt: Maktaba Lobnan Nasheron.

-       Farahidi, Khalil (Bey). Al-ʻAyn. 2th ed. Qom: Hegrat.

-       Faumiy, Ahmad ibn Muhammad (1993). Al-Mesbah al-monir fi gharib al-sharh al-kabir lil Rafei. Qom: Muassasat Dar Al-Hajarah.

-       Feyz Kashani, Muhammad ibn Shah Mortazai (1993). Rahe Roshan: Targome KetabAl-Mahagat al-Beiza fi Tahzib al-ehya. Mashhad: Astan Quds Razavi, Bonyad Pajoheshhaye Islami.

-       Feyz Kashani, Muhammad ibn Shah Mortazai (1997). Al-Mahagat al-Beiza fi Tahzib al-ehya (4th Ed.). Qom: Jama'at al-Madrasin al-Husayat al-'Alma'yah Qom. Muassasat Nashr al-Islami.

-       Feyz Kashani, Mullah Mohsen (1985).Al-Wāfī. Isfahan: Maktabat al-Emam Amirulmuminin Ali (Al) al-Amat.

-       Fīrūzābādi, Muḥammad ibn Yaʻqūb (Bey). Al-Qāmūs al-Muḥī. Bayrūt.

-       Ghazzāli, Mohammad bin Mohammad (Bey). Iḥyāʼ ʻulūm al-dīn. Beyga: Dar al-Kutub al-Arabi.

-       Hor Amali, Muhammad ibn Hasan (1988).Wasael al-shye ela Tehsil Masael al-Sharaeh. Qom: MuassasatAl al-bayt.

-       Ibn Abī al-Ḥadīd, ʻAbd al-Ḥamīd ibn Hibat Allāh, (Bey). Sharḥ Nahj al-balāghah̄. Reserch: Mohammad Abolfazl Ebrahim. rch: Dar Ihya al-kutob al-Arabi Eazia al-babi al-halbi v shoraka.

-       Ibn Athir Gazai, Mubarak ibn Muhammad (1988). Al-Nahiyah al-Gharib al-Hadith and al-Aww (4th Ed.). Qom.

-       Ibn Faris, Ahmad ibn Fars (Bey). Mojaem Maghayes al-Lagohe. Qom.

-       Ibn Manẓūr, Muḥammad ibn Mukarram (Bey). Lisān al-ʻArab (3th Ed.). Bayrūt.

-       Ibn Shuba Harani, Hasan ibn Ali (1983). Tohaf al-Oghol an Al al-Rasol. 2th Ed. Qom: Jama'at al-Madrasin.

-       Ibn Sina, Sheikh Al Rais (1983). Al-Shifa (al-Manṭiq) Research: Saeed Zayed and Others. Qom: Maktabat Ayatollah al-Marashi.

-       Ibn Tawus, Ali ibn Musa (Bey). Ighbal al-Aamal. 2th ed. Tehran: Dar al-kut al-Islamiyah.

-       Johari, Ismail ibn Hammad (Bey). Al-Sahaha. Bayrūt.

-       Jurjānī, ʻAlī ibn Muḥammad, (1991). Taʻrīfāt: Farhang-i iṣṭilāḥāt-i Maʻārif-i Islāmī. Tehran: Nasser Khosrow.

-       Khomeini, Rohallah, (Bey). Sharḥ Chehel Hadith, Tehran: MuassasatNahr Asare Imam Khomeini.

-       Magmuat al-Mukhtasin (2005). Mosulat Nizarat al-Na'imfi Makaram al-Rasul al-kerim Salliullah Ali (S). 2th Ed. Jeddah: Dar al-wasilah.

-       Majlesi, M.T. (1985). Raza'at Almutkhin Sharh Man lā Yaḥduruhu al-Faqīh(Tl-Al Qudimah). 2th Ed. Qom: Muassasat Nashr al-Islami Kushanpur.

-       Majlisi, M.B. (1982). Biḥār al-anwār fi aḥādīth ahl al-bayt. Bayrūt: Muassasat al-Wafa.

-       Majlisi, M.B. (1983). Merat al-Oughol fi sharh Akhbar al-Rasul. 2th Ed. Tehran: Dar al-kutub al-Islamiyah.

-       Mazandarani, Mohammad Saleh bin Ahmad (2003). Sharḥ Al-Kafi-Al-Asul Al-Rouzah. Tehran: Maktabat al-Islami.

-       Mostafavi, Hasan (1989). Al-Tahghigh fi Kalemat al-Quran al-Karim. Tehran: Wezarat Farhang v Ershad Islami.

-       Muẓaffar, Muḥammad Riḍā (1996). Uṣūl al-fiqh. 5th ed. Qom: Nashr Ismaili.

-       Muẓaffar, Muḥammad Riḍā (Bey).Al-Manṭiq. Qom: Muassasat al-Nashr al-Islami Lil-Jama'at al-Madrasin.

-       Narāqī, Muḥammad Mahdī ibn Abī Z̲arr (Bey). Jāmiʻ al-saʻādāt. Bayrūt: Muassasat al-Alami lil-Matbuat.

-       Qutb al-Din Razi (bi-ta). Sharh Matale al-anwar fi al-manṭiq. Qom: Entesharat Kutobi Nagafi.

-       Ragheb Isfahani, Hussein ibn Muhammad (1991). Muʻjam iʻrāb Mufradāt alfāẓ al-Qurʼān al-karīm. Bayrūt: Dar al-Ghulam - Al-Dār al-Sham'i.

-       Saduq, Ibn Bābawayh al-Qummī, Muḥammad ibn ʻAli (1977). Al-Tawḥīd. Qom: Jama'at al-Madrasin.

-       Saduq, Ibn Bābawayh al-Qummī, Muḥammad ibn ʻAli (1992). Man lā yaḥduruhu al-faqīh. 2th Ed. Qom: Muassasat Nashr al-Islami Jama'at al-Madrasin al-Husayat al-'Alma'yah Qom.

-       Saduq, Ibn Bābawayh al-Qummī, Muḥammad ibn ʻAli (1997). Al-Amali. 6th Ed. Tehran: Ketabchi.

-       Saduq, Ibn Bābawayh al-Qummī, Muḥammad ibn ʻAli (1999). Eyoun Akhbar-e-Reza. Tehran: Nashr Gahan.

-       Shaheed Sani, Zainuddin bin Ali (2007). Maskan al-Fuad end faghd al-ahebat v al-oulad. Qom:Muassasat al al-bayt le Ihya al-Turath.

-       Shaheed Sani, Ziniddin bin Ali (1988). Munyat al-murīd. Qom: Muassasat al-Ielam al-Islami.

-       Tabatabaee, Seyed Mohammad Hossein (1999). Al-Reyes Al-Tawhideyah. Bayrūt: Al-Numan.

-       Tusi, Khaje Nasir al-Din Mohammad (1996). Sharh Al-Esharat v al-Tanbihat maa al-Mohakemat. Qom: Nahr al-Balaghah.

-       Yazdi, Molly Abdullah ibn Shahab al-Din al-Hussein (1991). Al-Hashie ala Tahzib al-manṭiq(2th Ed.). Qom: Muassasat al-Nashr al-Islami.

-       Zaghzuk, Mahmoud Hamdi (2009). Musawat al-Thawawaw al-Islami. Ghahere: Wezarate al-oughaf.

-       Zamekhshri, Mahmud bin Umar (Bey). Al-Faigh. Bayrut.