شواهد قرآنی هندسۀ حاکم بر آثار هنر و معماری اسلامی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری پژوهش هنر ؛ دانشیار گروه آموزشی فرش ، دانشکده فرش دانشگاه هنر اسلامی

چکیده

هدف: هدف نویسنده در این مقاله، دستیابی به خاستگاه توحیدی زبان رمزی الگوها و ساختارهای هندسی برخاسته از سنّتهای آسمانی و ملکوتی در خلاقیت حاصل از آفرینش کعبه و آثار هنر و معماری اسلامی بوده است. روش: راهبرد این پژوهش از نوع کیفی بوده و با رویکرد توصیفی تحلیلی و تفسیری به انجام رسیده است. یافته‌ها: تبیین شواهد قرآنی عالم مثال و ویژگی‌های شکلی نقشمایه‌ها و نظام ترکیب‌بندی حاکم بر آرایه‌ها و احجام آثار هنر و معماری اسلامی با ابتنا بر وجاهت رمزی شکل خانۀ کعبه و مرکزیت آن در عالم. نتیجه‌گیری: شکل کعبه از دلالتهای رمزی کعبه و برخاسته از الگوی بیت‌المعمور در عالم مثال و الگوی عرش در عالم ملکوت است. از دلالتهای توحیدی هندسۀ کعبه، ابتنای آن بر ارکان چهارگانۀ توحید، تنزیه، تحمید، تهلیل و تکبیر است. از دلایل وجاهت رمزی آثار هنر و معماری اسلامی، کم‌رنگ بودن انگیزه‌های فردی، تجلی حقایق باطنی جهان محسوس در صور شهودیافتۀ عالم مثال و وجود سبکی منسجم و قدرتمند طی قرون متمادی جهان اسلام است. از دلالتهای توحیدی هندسۀ حاکم بر آرایه‌ها و نظام ترکیب‌بندی آثار هنر و معماری اسلامی، تجلی صور تنزیهی آرایه‌های هندسی و نقشمایه‌های اسلیمی و ختایی و ایجاد وحدت از طریق حضور هندسه‌ای کیفی با ابتنا بر اصل مرکزیت در ساختار کلی اثر با رعایت تناسبات لازم در همنشینی عناصر سازگار و مکمل و سازمان‌بندی مرکزگرایانۀ فضا و پیوند میان فرم و فضا از طرق مختلف محوربندی فضایی، رعایت اصل تقارن و سیّال گردانیدن فضا با حفظ استقلال بخشهای مختلف بناست.

کلیدواژه‌ها


-       قرآن مجید. ترجمۀ عبدالمحمد آیتی(1385). تهران: سروش، چ نهم.

-       ابن بابویه قمی، ابوجعفر محمدبن‌ علی(1367). من لایحضره الفقیه. جلد اول و سوم. ترجمۀ علی‌اکبر غفاری. تهران: صدوق.

-       ابن بابویه قمی، ابوجعفر محمدبن‌علی(1363). من لایحضره الفقیه. جلد دوم. قم: جامعه مدرسین.

-       ابن بابویه قمی، ابوجعفر محمدبن‌علی(1382). علل الشرایع. ترجمه محمدجواد ذهنی تهرانی. تهران: مؤمنین.

-       ابن بابویه قمی، ابوجعفر محمدبن‌علی(1390 ق). من لایحضره الفقیه. تهران: دارالکتب السلامیه، چ پنجم.

-       ابن شعبه، حسن بن علی حرّانی(1367). تحفه العقول عن آل الرسول(ص). ترجمۀ احمد جنتی. تهران: امیرکبیر.

-       اخوان‌الصفا(1957 م.) رسائل اخوان‌الصفا و خلان‌الوفا؛ القسم الریاضی. المجلد الاول. بیروت: دار بیروت (للطباعه والنشر) و دار صادر(للطباعه والنشر).

-       اعوانی، غلامرضا(1385). حکمت و هنر معنوی(مجموعه مقالات). تهران: گروس.

-       افلاطون(1367). دوره آثار افلاطون - رسالۀ تیمائوس. جلد سوم. ترجمۀ محمدحسن لطفی. تهران: گلشن، چ دوم.

-       اکبری، فاطمه(1389). تأویل رمزهای هندسی در هنر و فرهنگ اسلامی. رساله دکتری. به راهنمایی محمدتقی پورنامداریان و علیاصغر شیرازی. تهران: دانشگاه شاهد.

-       اکبری، فاطمه(1394). بازشناسی طراحی اصیل فرش تبریز به منظور اصلاح تولیدات معاصر. صندوق حمایت از پژوهشگران کشور. طرح تحقیقاتی ملی پایان یافته.

-       اکبری، فاطمه(1395). «بازاندیشی تناسبات هندسی خلقت در آثار هنر و معماری اسلامی». مدیریت شهری، ش 44: 124-107.

-       بورکهارت، تیتوس(1369). هنر مقدس. ترجمۀ جلال ستاری. تهران: سروش.

-       بورکهارت، تیتوس(1370). «ارزشهای جاودان در هنر اسلامی». جاودانگی و هنر. به کوشش سید محمد آوینی. تهران: برگ.

-       پوپ، آرتور اپهام(1387). سیری در هنر ایران. جلد 6. تهران: علمی و فرهنگی.

-       پورنامداریان، تقی(1364). رمز و داستانهای رمزی در ادب فارسی. تهران: علمی و فرهنگی، چ چهارم.

-       جوادی آملی، عبداله(1381). صهبای حج. قم: اسراء.

-       حکمت، نصراله(1384). حکمت و هنر در عرفان ابن عربی. تهران: فرهنگستان هنر.

-       حکمت، نصراله(1385). متافیزیک خیال در گلشن راز شبستری. تهران: فرهنگستان هنر.

-       درویش، عبداله(1387). از میقات تا عرفات. تهران: دفتر نشر معارف، چ سوم.

-       ستاری، جلال(1372). مدخلی بر رمزشناسی عرفانی. تهران: نشر مرکز.

-       سجادی، سید جعفر(1381). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: طهوری، چ ششم.

-       شایگان، داریوش(1371). بتهای ذهنی و خاطرۀ ازلی. تهران: امیرکبیر.

-       طباطبایی، سید محمدحسین(1346). تفسیر المیزان. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.

-       طباطبایی، سید محمدحسین(1363). تفسیر المیزان. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.

-       عفیفی، ابوالعلا(1380). شرحی بر فصوص الحکم. ترجمۀ نصراله حکمت. تهران: الهام.

-       قمی، قاضی سعید(1378). «رموز صورت کعبه». ترجمه سید علی عمادی استرآبادی. رواق، ش 2.

-       کسرائیان، نصراله و کامران افشارنادری(1381). معماری ایران. تهران: آگه.

-       گنون، رنه(1384). سیطرۀ کمّیت و علائم آخرالزمان. ترجمۀ علی محمد کاردان. تهران: نشر دانشگاهی، چ سوم.

-       مددپور، محمد(1371). حکمت معنوی و ساحت هنر. تهران: حوزۀ هنری.

-       مکارم شیرازی، ناصر(1387). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب اسلامیه.

-       نقره‌کار، عبدالحمید(1392). خانۀ کعبه، سلول بنیادی در طراحی نیایشگاههای مطلوب(اصول راهبردی و راهکارهای عملی در طراحی مساجد مطلوب). پژوهشهای معماری اسلامی، سال اول، ش 1: 41-25.

-       نقره‌کار، عبدالحمید(1394). برداشتی از حکمت اسلامی در هنر و معماری. تهران: کتاب فکر نو.

-       هنرور، محمدرضا (1390).پیچش زرین. تهران: یساولی.

-       یونگ، کارل گوستاو(1352). انسان و سمبولهایش. ترجمۀ ابوطالب صارمی. تهران: امیرکبیر، چ سوم.

-       Quraan. Translation by Abdolmohammad Ayati (2006). 9th Edition. Tehran: Soroush.

-       Aavani, Gholamreza (2006). Wisdom and Spiritual Art (Collection of Articles). Tehran: Garos.

-       Afifi, Aboala (2001). Description of Fosos al-Hekam. Nasroallah Hekmat. Tehran: Elham.

-       Akbari, Fateme (2010). Explanation of Geometric Symbols in the Islamic art and Architecture. Ph.D. Dissertation. Under the Supervision of Mohammad Tagi Pournamdarian & Ali Asghar Shirazi. Tehran: Shahed University.

-       Akbari, Fateme (2015). Recognition of Designing Tabriz Original Carpet in Order to Reform Contemporary Products. Fund of Supporting the Country Researchers. Finished National Research Design.

-       Akbari, Fateme (2016). "Rethinking on Geometric Proportions of Creation in the Islamic Art and Architecture". Journal of Urban Management, No. 44: 107-124.

-       Burkhart, Titus (1990). The Holy Art. Trans. By: Jalal Sattari. Tehran: Soroush.

-       Burkhart, Titus (1991). “Eternal Values in the Islamic art”. In: Eternity and Art. By the Etempts of Seyyed Mohammad Avini. Tehran: Barg.

-       Canby. R. Sheila (2000). The Golden Age of Persian Art (1501- 1722). New York: Harry N. Abrams, Incorporated.

-       Cirlot, J.E. (1973). A Dictionary of Symbols. Translated from the Spanish by Jack Sage. Foreword by Herbert Read. Second Edition, London.

-       Darvish, Abdullah (2008). From Migat to Arafat. 3rd Edition. Tehran: Publication Office of Maaref.

-       Ekhvanossafa (1957). Rasaele Ekhvanossafa and Khollan al-Vafa; Algesmorriazi. 1st Volume. Beirut: Dar al-Beirut and dar al-Sader.

-       Ferrier, R.W. (1989). The Arts of Persia. Hong Kong: Kwong Fat Offset Printry Co.

-       Fisherman, Martin & Hassan-uddinkhan (1997). The Mosque. London: Thames & Hudson.

-       Ganon, Rene (2005). Dominance of Quantity and Signs of Last Time. Ali Mohammad Kardan. 3rd Edition. Tehran: Center of University Pub.

-       Giovanni, Curatola & Scarcia Gianroberto (2007). The Art and Architecture of Persia. Translated by Marguerite Shore. New York: Abbeville Press Publishers.

-       Gomi, Ghazi Saeed (1999). "Symbols of Kaaba Face". Translated by Seyyed Ali Emadi Astarabadi. Ravag Journal, No. 2.

-       Hekmat, Nasroallah (2005). Wisdom and Art in Ibn Arabi's Theosophy. Tehran: Farhangestan Honar.

-       Hekmat, Nasroallah (2006). Dream Metaphysics in Shabestari's Golshan Raaz. Tehran: Farhangestan Honar.

-        Honarvar , Mohammad reza (2011). Picheshe zarrin [golden turn]. Tehran: yasavoly.

-       Ibn Baboye Gomi, AboJafar Mohammad Ibn Ali (1390 AH). Man La Yahzarah-ol-Faghih. 5th Edition. Tehran: Darolkotob Islamiye.

-       Ibn Baboye Gomi, AboJafar Mohammad Ibn Ali (1984). Man La Yahzarah-ol-Faghih. 2nd Volume. Gom: Jamee Modaresin Pub.

-       Ibn Baboye Gomi, AboJafar Mohammad Ibn Ali (1988). Man La Yahzarah-ol-Faghih. Translated by Ali Akbar Ghaffari. 1st & 3rd Volume. Tehran: Sadogh Pub.

-       Ibn Baboye Gomi, AboJafar Mohammad Ibn Ali (2003). Ellal al-Sharaye. Translated by Mohammad Javad Zehni Tehrani. Tehran: Momenin Pub.

-       Ibn Shobe, Hasan Ibn Ali Harrani (1988). Tohfat-ol-Oghool an Alorrasool (PBUH). Translated by Ahmad Jannati. Tehran: Amirkabir Pub.

-       Javadi Amoli, Abdullah (2002). Sahbaye Haj. Gom: Asra Pub.

-       Kasrayian, Nasroallah & Kamran Afshar Naderi (2002). Iranian Architecture. Tehran: Agah Pub.

-       Madadpour, Mohammad (1992). Spiritual Wisdom and Field of Art. Tehran: Artistic Circle.

-       Makarem Shirazi, Naser (2008). Tafsir Nemoone. Tehran: Darolkotob Islamiye.

-       Nogrekar, Abdolhamid (2013). "The House of Kaaba; Basic Cells in Designing Pleasant Place of Worship (Strategic Principle and Practical Alternatives in Designing Pleasant Mosques)". Journal of Islamic Architecture Researches, 1st year, No. 1: 25-41.

-       Nogrekar, Abdolhamid (2015). Vision of Islamic Wisdom on the art & Architecture. Tehran: Ketab-e Fekr-e no.

-       Plato  (1988). Collection of works;”Plato’s timaeus” . volume 3;Translated by mohammad hasan lotfi ; 2rd Edition; Tehran: golshan Pub.

-       Pop, Arthur Apham (2008). A Trip in the Iranian Art. 6th Volume. Tehran: the Company of Scientific and Cultural Pub.

-       Pournamdarian, Tagi (1985). Symbol and Symbolic Stories in the Persian Literature. 4th Edition. Tehran: The Company of Scientific and Cultural Pub.

-       Sajjadi, Seyyed Jafar (2002). Dictionary of Theosophical Terms and Hermeneutics. 6th Edition. Tehran: Tahori.

-       Sattari, Jalal (1993). An Introduction to the Study of Theosophical Symbol. Tehran: Markaz Pub.

-       Shaygan, Daryoosh (1992). Mental Idols and Eternal Memory. Tehran: Amirkabir.

-       Tabatabayi, Seyyed Mohammad Hussein (1967). Tafsir Almizan. Translated by Seyyed Mohammad Bager Mousavi Hamedani. Gom: Office of Islamic Pub.

-       Tabatabayi, Seyyed Mohammad Hussein (1984). Tafsir Almizan. Translated by Seyyed Mohammad Bager Mousavi Hamedani. Gom: Office of Islamic Pub.

-       www.google.com

-       Yung, Karl Gostav (1973). Human & his Symbols. Trans. By: Abotaleb Saremi. 3rd Edition. Tehran: Amirkabir.