بررسی تطبیقی آرای سید مرتضی و علامه طباطبایی در چیستی عقل و کارکردهای آن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری فلسفه اسلامی.دانشگاه تهران(دانشکده الهیات). دانشیار. شیعه شناسی. دانشکده شیعه شناسی. دانشگاه ادیان و مذاهب قم.

2 دکتری شیعه‏شناسی(گرایش کلام شیعی). دانشگاه ادیان و مذاهب قم. استادیار. گروه معارف اسلامی دانشگاه مازندران

چکیده

هدف: هدف این پژوهش بررسی تطبیقی آرای سید مرتضی و علامه طباطبایی در چیستی عقل و کارکردهای آن از دیدگاه این دو بزرگوار بود. روش:برای بررسی عنوان این پژوهش تا رسیدن به نتیجۀ مطلوب، از شیوة توصیفی و تحلیلی استفاده شد. یافته‏ها: با توجه به جایگاه مهم و حجیت عقل نزد سید مرتضی و علامه طباطبایی، می‏توان شش کارکرد مهم برای عقل از دیدگاه ایشان در نظر گرفت: 1. اثبات اصول و مبانی تشیّع، 2. عقل به عنوان منبع و مُدرِک، 3. تأویل و توجیه آیات و روایات ناسازگار با اصول عقلی، 4. عقل و معتبر دانستن یک خبر یا ابطال آن، 5. عقل به‌‌ عنوان ابزار فهم، استنباط و تبیین متون دینی، 6. عقل و خرافه‏ستیزی. نتیجه‏گیری: اگرچه سید مرتضی و علامه طباطبایی در حجیت عقل و تبیین بسیاری از کارکردهای عقل، اشتراک نظر داشته‏اند؛ ولی به نظر می‏رسد در تعریف عقل، تبیین برخی از کارکردها، مثل تأویل و توجیه آیات و روایات ناسازگار با اصول عقلی و نوع رویکردشان نسبت به تبیین مسائل دینی با یکدیگر تفاوتهایی نیز داشته‏اند. رویکرد سید مرتضی، کلامی بود؛ ولی علامه طباطبایی بیشتر با روش فلسفی با مسائل دینی مواجهه داشته است.

کلیدواژه‌ها


-      ابن سینا، ابوعلی،(1363). اشارات وتنبیهات. حسن ملکشاهی. تهران: سروش .

-      ابن منظور، محمد بن مکرم(1421). لسانالعرب. بیروت: دارصادر.

-      الاوسی، علی(1370). روش علاّمه طباطبایی در المیزان. ترجمۀ سید حسین میرجلیلی. تهران: سازمان تبلیغات‌ اسلامی.

-      اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل(1348). الابانه عن اصول الدیانه. قاهره: دار الأنصار.

-      اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل(1400 ق). مقالات الاسلامیین. بیروت: دار النشر فرانز شتاینر.

-      اقبال، عباس(1345). خاندان نوبختی. تهران: طهوری.

-      انصاری، حسن(بی‏تا). تارنمای بررسی‏های تاریخی، مقالات و نوشتهها؛ در حوزۀ تاریخ و فرهنگ اسلام: (الحدود والحقائق؛ کتابی که از شریف مرتضی نیست، همراه گفتاری از استاد مدرسی).  https://ansari.kateban.com/post/1930

-      برنجکار، رضا(1391). روش‌شناسی علم کلام. قم: دارالحدیث.

-      جبرئیلی، محمدصفر(1394). سیر تطور کلام شیعه، دفتر دوم: از عصر غیبت تا خواجه نصیر طوسی. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.

-      جبرییلی، محمدصفر(1384). «کلام شیعی؛ دوره‏های تاریخی، رویکردهای فکری». قبسات، ش 38.

-      خطاوی، وسام(1385). المناهج الروائیه عند الشریف المرتضی. قم: دارالحدیث.

-      خلیلی، مصطفی(1378). عقل و وحی در اسلام. قم: بوستان کتاب.

-      رازی، فخر الدین محمدبن عمر(1370). المباحث المشرقیه فی علم الالهیات. قم: بیدار.

-      زارع، حامد(بی‏تا). «حکمت متعالیه، از ملاصدرا تا علامه طباطبایی». گفتگو با غلامحسین ابراهیمی دینانی. [بی‏جا]: [بی‏نا].

-      سبزواری، ملا هادی(1369). شـرح المـنظومة ، تهران، ناب.

-      سجادی، سید جعفر(1373). فرهنگ معارف‌ اسلامی، تهران: کومش.

-      سید مرتضی، ابوالقاسم علی بن الحسین(1411 ق). الذخیره فی علم الکلام. تحقیق سید احمد حسینی. قم: نشر اسلامی.

-      سید مرتضی، ابوالقاسم علی بن الحسین(1346). الذریعه الی اصول الشریعه. تصحیح ابوالقاسم گرجی. تهران: دانشگاه‌ تهران.

-      سید مرتضی، ابوالقاسم علی بن الحسین(1405 ق). الرسائل. تحقیق مهدی رجایی. قم: دارالفکر القرآن الکریم.

-      سید مرتضی، ابوالقاسم علی بن الحسین(1998 م). امالی. تصحیح محمد ابوالفضل ابراهیم. قاهره: دارالفکر.

-      سید مرتضی، ابوالقاسم علی بن الحسین(1409 ق). تنزیه الأنبیا. بیروت: دارالأضواء، چ دوم.

-      شریعتمداری، حمیدرضا(1393). «کاربستهای محتمل عقل در قلمرو دین با نگاهی به مواضع عالمان شیعی». شیعه‏پژوهی(قم: دانشگاه ادیان و مذاهب)، ش 1.

-      شریف، م.م.(1362). تاریخ فلسفه در جهان اسلام. ترجمۀ نصرالله پورجوادى. تهران: نشر دانشگاهى.

-      شهرستانی، محمد بن عبدالکریم(1972 م). ملل و نحل. بیروت: دارالمعرفه.

-      شیروانی، علی(1387). «تأملی در ویژگی‏های روش‏شناختی مکتب فلسفی صدرالمتألهین». روش‏شناسی علوم انسانی، سال چهاردهم، ش 56.

-      صدرالدین شیرازی، محمد ابراهیم ( 1362). المبدأ و المعاد، ترجمه احمد بن الحسین اردکانی، تهران، نشر دانشگاهی.

-      طباطبایی، سید محمدحسین(1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، چ پنجم.

-      طباطبایی، سید محمدحسین(1388). بررسی‏هاى اسلامى. قم: بوستان کتاب.

-      طباطبایی، سید محمدحسین(1403 ق). تعلیقه بحارالانوار. بیروت: دار احیاءالتراث العربى، چ سوم.

-      طباطبایی، سید محمدحسین(1394). شیعه در اسلام. قم: دارالتبلیغ اسلامی.

-      طباطبایی، سید محمدحسین(1361). علی و فلسفۀ الهی. ترجمۀ سید ابراهیم سیدعلوی. قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین.

-      طباطبایی، سید محمدحسین(1384). نهایه الحکمه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.

-      غزالی، محمد(بیتا). مـقاصد الفلاسفة، محقق، دنیا، سلیمان، بیروت: دار المعارف .

-      فیومی، ‌احمد بن محمد بن علی (1414) المصباح المنیر، قم : دارالهجره.

-      مادلونگ، ویلفرد(1375). مکتبها و فرقه‏های اسلامی در سده‏های میانه. ترجمۀ جواد قاسمی. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

-      مجلسی، محمدباقر(1386). بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار. تهران: اسلامیه.

-      مطهری، مرتضی(1376). مجموعه آثار. تهران: صدرا.

-      مظفر، محمدرضا(1382). المنطق. تصحیح علی شیروانی. قم: دار العلم.

-      یوسف‏زاده، حسینعلی(1392). «اعتزال‏گرایی سید مرتضی؛ بررسی و نقد». نقد و نظر، سال هجدهم، ش 4.

-       Ansari, Hasan (?). Historical Reviews website, Articles in the field of Islamic history and culture.

-       Ash'ari, Ali Ibn Isma'il (1400). The Articles of Islam. Beirut: Dar al-Nashr Frans Steiner.

-       Ash'ari, Ali Ibn Isma'il (1969). Al-Anbani, Principles of Religion. Cairo: Dar al-Ansar.

-       Baranjkar, Reza (2012). Methodology of Kalam Science. Qom: Dar al-Hadith.

-       Elavosi, Ali (1991). Allameh Tabataba'i's Method in Al-Mizan. Translated by Seyyed Hossein Mir Jalili. Tehran: Islamic Advertising Organization.

-       Ibn Manzour, Muhammad Ibn Makram (1421). Lesan al-Arab. Beirut: Dar al-Sadr.

-       Iqbal, Abbas (1966). Nobakhti Dynasty. Tehran: Tahouri.

-       Jebraili, Mohammad Safar (2005). "Shiite Theology; Historical Courses, Intellectual Approaches". Qibasat Journal, No. 38.

-       Jebraili, Mohammad Sa'far (2015). The Evolution of Shiite Theology, Second Office: From the Age of Absence to Khajeh Nasir Toosi. Qom: Institute of Islamic Culture and Thought.

-       Khalili, Mustafa (1999). Reason and Revelation in Islam. Qom: Book Garden.

-       Khattawi, Wisam (2006). Al-Menahaj Al-Rawayyah and Al-Sharif al-Mortazi. Qom: Dar al-Hadith.

-       Madelong, Wilfred (1996). Islamic Schools and Sects in the middle Ages. Translation Javad Ghasemi. Mashhad: Islamic Research Foundation.

-       Majlesi, Mohammad Baqir (2007). Bahar al-Anwar al-Jama'ah Ledger News of Al-Alym al-Ahmar. Tehran: Islamia Publications.

-       Motahhari, Morteza (1997). Collection of Works. Tehran: Sadra.

-               Mozafar, Mohammad Reza (2033). Al-Mantiq. Ali Shiravani. Qom: Dar al-Elm.

-       Razi, Fakhruddin Mohammad Ibn Omar (1991). Al-Mabaheth Al-Masharqiyyah fi Elm al-Elaheyyat. Qom: Bidar.

-       Seyyed Morteza, Abolghasem Ali al-Hussein (1405). Al-Rasael. Research by Mehdi Rajaee. Qom: Dar al-Fakr al-Qur'an.

-       Seyyed Morteza, Abolghasem Ali al-Hussein (1409). Tanzania Anbia. Beirut: Dar al-Adawiya, Second Edition.

-       Seyyed Morteza, Abolghasem Ali al-Hussein (1411). Al-Dhokhira fi Alam Al-Kalam. Scholar, Seyyed Ahmad Hosseini. Qom: Institute of Islamic Publication.

-       Seyyed Morteza, Abolghasem Ali al-Hussein (1967). Al-Zari'a to Esaul al-Shari'ah. Corrected by Abolghasem Gorgi. Tehran: Tehran University Press and Publishing Institute.

-       Seyyed Morteza, Abolghasem Ali al-Hussein (1998). Amali. Correction Mohammad Abolfazl Ibrahim. Cairo: Dar al-Fakir.

-       Shahrestani, Mohammad bin Abdul Karim (1972). Melal & Nahal. Beirut: Dar al-Moorfa.

-       Shariatmadari, Hamid Reza (2014). "Potential Applications of Intellectual Property in the Position of Shiite Scholars". Journal of Shia Studies (Qom: University of Religions and Religions), No. 1.

-       Sharif, M.M. (1983). History of the Philosophy of the Islamic World. Translated by Nasrallah Pourjavadi. Tehran: Graduate School.

-               Shirvani, Ali (2008). "Reflection on the Methodological Properties of Sadr al-Mutallah's Philosophical School". Quarterly Journal of Methodology, 14, No. 56.

-       Tabatabaei, Seyyed Mohammad Hossein (1403). Suspension of Bahar al-Anwar. Beirut: Dar al-Arabi Revival, Ch III.

-       Tabatabaei, Seyyed Mohammad Hossein (1417). Al-Mizan Fi Tafsir al-Qur'an. Qom: Islamic Publications Office of the Qom Theological Seminary, Fifth Edition.

-       Tabatabaei, Seyyed Mohammad Hossein (1982). Ali and the Philosophy of God. Translated by Seyyed Ibrahim Seyyed Alavi. Qom: Islamic Publications Affiliated with Teachers.

-       Tabatabaei, Seyyed Mohammad Hossein (2005). Nayayeh al-Hikmah. Qom: Islamic Publications Office.

-       Tabatabaei, Seyyed Mohammad Hossein (2009). Islamic Studies. Qom: Book Garden.

-       Tabatabaei, Seyyed Mohammad Hossein (2015). Shia Islam. Qom: Islamic Advertising.

-       Yousefzadeh, Hossein Ali (2013). "The Imagination of Sayyed Morteza; Review". Review Journal, Vol. 18, No. 4.

-       Zare, Hamed (BT). "Transcendent Wisdom, from Mulla Sadra to Allameh Tabatabai". In Conversation with Gholam Hossein Ebrahimi Dinani.