ظرفیت‌شناسی مطالعات میان‌رشته‌ای علوم قرآن و حدیث (مطالعۀ موردی تحلیل محتوا)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری علوم قرآن و حدیث، استاد گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا(س).

2 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا(س)

چکیده

هدف: تکنیک روش تحلیل محتوا از جمله مطالعات میان‌رشته‌ای علوم قرآن و حدیث در دورۀ اخیر است که از حوزۀ علوم اجتماعی به عرصۀ مطالعات قرآنی- حدیثی راه یافته و با هدف ارائۀ چارچوب منسجم و مدل منطقی در مطالعات با شیوۀ تحلیلی- ساختاری، متون دینی را پردازش می‌کند. این مقاله در سه بخش اصلی به معرفی، مبانی و کارکردهای روش تحلیل محتوا در مطالعات متون دینی به عنوان یکی از ظرفیتهای مطالعات میان‌رشته‌ای علوم قرآن و حدیث پرداخته است. روش: این مقاله با بهره‌گیری از روش توصیفی- تحلیلی، ظرفیتها و کارکردهای روش تحلیل محتوا را در مطالعات علوم قران و حدیث بررسی کرده است. یافته‌ها و نتیجه‌گیری: مهم‌ترین یافته‌های این مطالعه از رهگذر استخراج مبانی مطالعات میان‌رشته‌ای تحلیل محتوا این است که روش تحلیل محتوا از دو مبنای خاص روش‌شناختی و معرفت‌شناختی برخوردار است. کثرت‌گرایی و ترکیب همگرایانه از مهم‌ترین مبانی روش‌شناختی روش تحلیل محتواست. همچنین پرهیز از یکسونگری در قبال پدیده‌ها و متون، از جمله مبانی معرفت‌شناختی مطالعات میان‌رشته‌ای تحلیل محتواست. کاربست این روش در متون دینی دارای کارکردهای متنوّعی از جمله تنقیح مطالب، پایایی، تقلیل‌گرایی، نگرش چند سطحی، لایه‌شناسی متون، مقایسۀ متون مشترک و از همه مهم‌تر، تخریج مدل منطقی است که از طریق این کارکردها می‌توان مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم قرآن و حدیث را توسعه و تعمیم بخشید.

کلیدواژه‌ها


-      اتسلندر، پتر(1371). روشهای تجربی تحقیق اجتماعی. ترجمۀ بیژن کاظم‌زاده. مشهد: آستان قدس رضوی.

-      استراوس، انسلم و جولیت کربین(1391). مبانی پژوهش کیفی: فنون و مراحل تولید نظریه زمینه‌ای. ترجمۀ ابراهیم افشار. تهران: نی، چ دوم.

-      استربرگ، کریستین جی(1384). روشهای تحقیق کیفی در علوم اجتماعی. ترجمۀ احمد احمدپور و علی شماعی. یزد: دانشگاه یزد.

-      انصاری زنجانی خوئی، اسماعیل(1389). اسرار آل محمد؛ سلیم بن قیس هلالی. قم: دلیل ما، چ هفتم.

-           باردن، لورنس (1375). تحلیل محتوا. ترجمۀ ملیحه آشتیانی و محمد یمنی دوزی، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.

-      ببی، ارل(1392). روشهای تحقیق در علوم اجتماعی(نظری- عملی). ترجمۀ رضا فاضل. تهران: سمت، چ نهم.

-      برزگر، ابراهیم(1387). «تاریخچه، چیستی و فلسفۀ پیدایی علوم میان‌رشته‌ای». مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، سال اول، ش 1.

-      پاکتچی، احمد(1392). تأملاتی در مباحث فرهنگ اسلامی. به کوشش مرتضی سلمان‌نژاد. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).

-      پاکتچی، احمد(1393). روش تحقیق با تکیه بر حوزۀ علوم قرآن و حدیث. تهران: دانشگاه امام صادق(ع)، چ دوم.

-      پاکتچی، احمد(1390). روش تحقیق تخصصی. تهران: انجمن علمی دانشگاه امام صادق(ع).

-      تافلر، الوین(1374). موج سوم. ترجمۀ شهیندخت خوارزمی.تهران: فاخته، چ دهم.

-      جانی‌پور، محمد(1390). اخلاق در جنگ؛ تحلیل محتوایی مکاتبات امام علی(ع) و معاویه. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).

-      جانی‌پور، محمد(1396). «کارکردهای کیفی استفاده از روش تحلیل محتوا در فهم احادیث». رهیافتهایی در علوم قرآن و حدیث، سال چهل و نهم، ش 98.

-      جانی‌پور، محمد و رضا شکرانی(1392). «رهاوردهای استفاده از روش تحلیل محتوا در فهم احادیث». پژوهشهای قرآن و حدیث، سال چهل و ششم، ش 9.

-      جانی‌پور، محمد و مهدی لطفی(1394). «نقش آیات اخلاقی قرآن کریم در تدوین نظام هدایت فردی و اجتماعی». تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا(س)، سال دوازدهم، ش 2(پیاپی 26).

-      جر، خلیل(1363). فرهنگ لاروس. ترجمۀ حمید طبیبیان. تهران: امیرکبیر.

-      جوادی آملی، عبدالله (1388).تسنیم. چاپ هشتم، قم: اسراء.

-      حسینی‌زاده، زینب(1395). تحلیل محتوای خطبۀ غدیر. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، به راهنمایی فتحیه فتاحی‌زاده و مشاورۀ محمد جانی‌پور. تهران، دانشگاه الزهرا(س).

-      درزی، قاسم؛ احد فرامرز قراملکی و منصور پهلوان(1392). «گونه‌شناسی مطالعات میان‌رشته‌ای در قرآن کریم». مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، دورۀ پنجم، ش 4.

-      دلشاد تهرانی، مصطفی(1395). رایت درایت: اخلاق مدیریتی در عهدنامۀ مالک اشتر. تهران: دریا، چ سوم.

-      دین‌پرور، محسن(1382). کتاب‌شناسی مالک اشتر. تهران: بنیاد نهج‌البلاغه، ش 8-7.

-      رایف، دانیل؛ استفن لیسی و فریدریک جی. فیکو(1394). تحلیل پیامهای رسانه‌ای؛ کاربرد تحلیل محتوای کمّی در تحقیق. ترجمۀ مهدخت بروجردی علوی. تهران: سروش، چ پنجم.

-      رفیع‌پور، فرامرز(1382). تکنیکهای خاص تحقیق در علوم اجتماعی. تهران، شرکت سهامی انتشار.

-      سلیمی، اکرم(1396). تحلیل محتوای دعای مکارم الاخلاق. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی فتحیه فتاحی‌زاده و مشاورۀ محمد جانی‌پور. تهران: دانشگاه الزهراء(س).

-      سیاری، سعیده و احد فرامرز قراملکی(1386). «ابعاد و زمینه‌‌های تحویلی‌نگری در دین‌پژوهی». اندیشه نوین دینی، سال 3، ش 8.

-      سیاری، سعیده و احد فرامرز قراملکی(1389). «مطالعات میان‌رشته‌ای: مبانی و رهیافتها». فلسفه و کلام اسلامی، سال چهل و سوم، ش 2.

-      شاکر، محمدکاظم(1382). مبانی و روشهای تفسیری. قم: دفتر تدوین متون درسی.

-      شریعتی، علی(بی‌تا). ما و اقبال. تهران: حسینیه ارشاد.

-      فرامرز قراملکی، احد(1380). روش‌شناسی مطالعات دینی. مشهد: علوم اسلامی رضوی.

-      کریپندورف، کلوس (1378). ت‍ح‍ل‍ی‍ل‌ م‍ح‍ت‍وا: م‍ب‍ان‍ی‌ روش‌ش‍ن‍اس‍ی‌. ترجمۀ هوشنگ نائینی، تهران: انتشارات روش.

-      کیوی، ریمون و لوک‌وان کامپنهود(1394). روش تحقیق در علوم اجتماعی. ترجمۀ عبدالحسین نیک‌گهر. تهران: توتیا، چ پانزدهم.

-      محمدی مهر، غلامرضا(1389). روش تحلیل محتوا: راهنمای عملی تحقیق. تهران: گنجینه علوم انسانی: دانش‌نگار، چ دوم.

-      مطیع، مهدی؛ امیر احمدنژاد و مریم پیمانی(1394). «تبیین جایگاه رحمت الهی در احادیث قدسی با استفاده از روش تحلیل محتوا». مطالعات فهم حدیث، سال دوم، ش 1: 94-58.

-      میرعمادی، طاهره(1396). «جستاری در پویایی میان‌رشتگی در روند تکاملی سیاست‌ پژوهی علم، فنّاوری و نوآوری». مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، دورۀ دهم، ش 1.

-      واعظی، احمد(1386). درآمدی بر هرمنوتیک. تهران: پژوهشگاه اسلامی.

-      واعظی، احمد(1390). نظریۀ تفسیر متن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

-      ولوی، علی‌محمد و سمیه بخشی‌زاده(1393). «غزوۀ تبوک، حرکتی نظامی یا تدبیری اجتماعی- سیاسی». تاریخ اسلام و ایران، دانشگاه الزهرا، سال سی و چهارم، ش 21(پیاپی 111).

-      همدانی، مصطفی(1395). «ارزیابی صحّت ارجاعات سیوطی به راویان و مصادر پیشین در الجامع الصغیر». تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهراء(س)، سال سیزدهم، ش 3.

-      هولستی، ال.آر(1391). تحلیل محتوی در علوم اجتماعی و انسانی. ترجمۀ نادر سالارزاده امیری. تهران، دانشگاه علامه طباطبایی، چ سوم.

-      هومن، عباس(1393). راهنمای عملی تحلیل محتوا. تهران: مبتکران.

-       Ansari Zanjani Khoii, Ismail (2010). The Secrets of Al- Muhammad, Salim Bin Qaysh Helali. Seventh Edition. Qom: Dalie Ma.

-       Atteslander, Peter(1992).Methods of Empirical Social Research. Translated by: BijanKazemzadeh. Mashhad: Astan Quds Razavi.

-       Babbie, Earl (2013). ‌The Practice of Social Research. Translation: Reza Fazel. Tehran: Publication of the Seventh, Ninth Edition.

-       Bardin, Laurence (1997). content analysis. Translated by Malihe Ashtiani and Mohammad Yemeni Dozy, Tehran: Shahid Beheshti University Press.

-       Barzegar, Abraham(2008). "History, What and the Philosophy of the Emergence of Interdisciplinary Science". Interdisciplinary Studies in the Humanities, Year 1, Vol. 1.

-       Bardin, L. (1989).Lanalyse de Contenu. P.U.F. Paris.

-       Darzi, Ghasem; Ahad FaramarzQaramaleki& Mansour Pahlavan (2013)."The Typology of Interdisciplinary Studies in the Holy Qur'an".Interdisciplinary Studies in the Humanities, Vol. 4.

-       Delshad Tehrani, Mustafa(2016). Wright Tahrir: Management Ethics in Malek Ashtar Treaty. Third Edition. Tehran: Sea Publishing House.

-       Dinparvar, Mohsen(2003). Malek Ashtar's Bibliography. Tehran: Nahj al-Balaghah Foundation, No. 7-8.

-        Esterberg, Kristin G. (2005). Qualitative Methods in Social Research. Translation: Ahmad Ahmadpour and Ali Shamaie. Yazd: Yazd University.

-       Faramarz Qaramaleki, Ahad (2001). Methodology of Religious Studies. Mashhad: Razavi Islamic Sciences Publications.

-       Hamedani, Mostafa(2016). "Evaluating Accuracy of Al-Suyuti's Citations by Relying on the Previous Narrators and Sources in Al Jame'a Al Saghir".Tahqiqat-e ulum-e Quran wa Hadith, Year 13, No. 3.

-       Holsti, Ole-R. (2012). Content Analysis for the Social Sciences and Humanities. Translation: Nader Salar Zadeh Amiri. Third Edition. Tehran: Allameh Tabatabaei University Press.

-       Hooman, Abbas(2014). A Practical Guide to Content Analysis. Tehran: Mobtakeran Publication.

-       Hosseini Zadeh, Zeynab(2016). Analyzing Ghadir's Sermon Content. Supervisor: Fathieh Fattahizadeh, Consultant: Mohammad Janipour. Tehran: Master's Thesis at Al-Zahra University.

-        Janipour, Mohammad(2011). Ethics in War; an Analysis Content of Letters of Imam Ali (pbuh) and Moaviyeh. Tehran: Imam Sadiq University Press.

-       Janipour, Mohammad(2017)."Qualitative functions using the method of content analysis in understanding the hadiths".Quranic & Hadith Studies, Year 49, Vol. 98.

-       Janipour, Mohammad&Reza Shokrani (2013). "Results of Utilize Method “Content Analysis” to Understanding the‎ Traditions". Quranic Sciences & Tradition, Year 46, Vol. 9.

-       Jar, Khalil(1984). Larousse Dictionary. Translation: Hamid Tabibian. Tehran: Amir Kabir Publication.

-       Javadi Amoli (2010).Tasnim.Eighth Edition, Qom: Era.

-       Kim, Jaegwon(1998). ''Reductionism, Problems of''. Encyclopedia of Philosophy. London: General Editor Edward Carig.

-       Krippendorff, Klaus (2000). ‎Content analysis: an introduction to its methodology. Tehran: Method Publishing.

-       Mohammadi Mehr, Gholamreza(2010). Method of Content Analysis: A Practical Guide to Research. Second Edition. Tehran: Ganjineh Publications Humanities: Danesh Negar.

-       Moti, Mehdi; Amir Ahmadnejad& Maryam Peymani (2015). "Explaining Divine Mercy in Holy Qur'anic Hadiths Using Content Analysis Method". Scientific Research Journal of Hadith Understanding, Year 2, No. 1.

-           Mir Emadi, Tahereh(2017). "An Inquiry into the Dynamics of Inter Disciplinarily in the Evolutionary Process of Science, Technology and Innovation Policy". Interdisciplinary Studies in the Humanities, Period 10, Vol. 1.

-       Mansilla,Veronica& Howard Gardiner (2003). Assessing Interdisciplinary work at the Frontier: An Empirical Exploration of Symptoms of Quality. CNRS, France.

-       Pakatchi, Ahmad(2013). Reflections on the Topics of Islamic Culture. By the Efforts of Morteza Salman Nejad. Tehran: Imam Sadiq University.

-       Pakatchi, Ahmad (2011).Research Methodology. Tehran: Publication of the Scientific Society of Imam Sadiq University.

-        Pakatchi, Ahmad (2014). The Research Methodology is based on the Quranic and Hadith. Second Edition. Tehran: Imam Sadegh University Press.

-       Quivy, Raymond& Lokwan Compenhond (2015). Manuel de Recherche en Sciences Socials. Translated: Abdolhossein Nik Gohar. Fifth Edition. Tehran: Totoya Publishing House.

-           Riffe, Daniel; Stephen Lacy& Friedrich J. Fico (2015).Analyzing Media Messages: Using Quantitative Content Analysis in Research. Translation: Mahdoukht Broujerdi Alavi. Fifth Edition. Tehran: Soroush Publishing House.

-       Rafi Pour, Faramarz(2003). Specific Research Methods in the Social Sciences. Tehran: Public Joint Stock Company.

-       Salimi, Akram(2017). Analyzing the Content of the Prayer for the wise. Supervisor: Fathieh Fattahizadeh, Consultant: Mohammad Janipour, Tehran, Master's thesis at Al-Zahra University.

-       Sayyari, Saeedeh& Ahad FaramarzQaramaleki (2010)."Interdisciplinary Studies: Foundations and Approaches". Philosophy & Kalam, Year 43,Vol. 2.

-           Sayyari, Saeedeh& Ahad FaramarzQaramaleki(2007). "Dimensions and Negri's Delivery Areas in Religion Studies". Andishe-Novin-E-Dini, Year 3, No. 8.

-       Shaker, Mohammad Kazem (2003). Basics and Methods of Interpretation. Qom: Office of Textual Writing.

-       Shariati, Ali (!).We and Iqbal. Tehran: Hosseiniyeh Ershad.

-       Strauss, Anselm& Juliet Corbin(2012). Basics of Qualitative Research: Grounded Theory Procedures and Techniques. Translated by: Ebrahim Afshar. Second Edition. Tehran: Ney.

-       Toffler, Alvin(1995). The Third Wave. Translated: Shahindokht Kharazmi. 10th Edition, Tehran: Fakhteh Publishing.

-       Vaezi, Ahmad(2007). Introduction to Hermeneutics. Tehran: Islamic Research Center.

-       Vaezi, Ahmad (2011). The Text Interpretation Theory. Qom: the Institute of Constituency and University.

-       Valavi, Ali Mohammad& Somayyeh Bakhshi Zadeh (2014)."The Battle of Tabuk: A Military Move or a Socio-Political Concern?".History of Islam and Iran, Year 34, No. 21.

-       Wilkinson, D. &P. Birmingham(2003). Using Research Instuments:A Guide for Researchers. London:Routeledge.