طبقه‌بندی جامع رویکردهای علم دینی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری فلسفة علم و فنّاوری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

چکیده

هدف: طبقه‌بندی‌هایی که دربارة رویکردهای علم دینی ارائه شده، با چندین مشکل روبه‌روست. این مقاله می‌کوشد طبقه‌بندی جامعی از رویکردهای علم دینی ارائه دهد که فارغ از اشکالات موجود باشد. روش: در ارائة طبقه‌بندی جدید، از روش تحلیلی و ایدة «نمونة ایدئال» ماکس وبر استفاده شده است. یافتهها: در این طبقه‌بندی در کنار کسانی که به صراحت از ایدة علم دینی حمایت می‌کنند، جایی هم برای آن دسته از اندیشمندانی که به عنوان مخالف علم دینی از آنها یاد می‌شود، در نظر گرفته شده است؛ کسانی که یا به صراحت با معنایی از علم دینی موافق‌اند؛ یا بر مبنای آرای مختار آنها می‌توان نشان داد که آنها نمی‌توانند به طور کامل با علم دینی مخالف باشند. در کنار رویکردهایی که جریان تحول علم و تولید علم دینی را مدیریت‌پذیر می‌دانند، به رویکردهایی که تحول علم و دستیابی به علم دینی را ممکن اما مدیریت‌ناپذیر می‌دانند، توجه کرده است. در کنار رویکردهایی که مستقیم به سراغ تحول علم و تولید علم دینی می‌روند، رویکردهایی هم که تحول علم و دستیابی به علم دینی را از دریچة تحول کنشگر معرفتی و ساختارهای اجتماعی و نهادهای علمی دنبال می‌کنند، دیده است. هم به رویکردهایی که از علم موجود آغاز می‌کنند و می‌کوشند با بهره‌گیری از علوم اسلامی به سوی علم دینی حرکت کنند، توجه کرده است؛ هم به رویکردهایی که از علوم و معارف اسلامی آغاز می‌کنند و می‌کوشند علم دینی تأسیس کنند. نتیجه‌گیری: این مقاله نشان داد که دیدگاه اکثر نظریه‌پردازان علم دینی، ترکیبی از رویکردهای ایدئال در زمینة علم دینی است.

کلیدواژه‌ها


-      باقری، خسرو(1382). هویت علم دینی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

-      بستان، حسین(1395). «روش نظریه‌سازی دینی در علوم اجتماعی». روش‌شناسی علوم انسانی، ش 86.

-      پایا، علی(1386). «ملاحظاتی نقّادانه دربارة دو مفهوم علم دینی و علم بومی». حکمت و فلسفه، سال سوم، ش 11.

-      پسندیده، عباس(1386). «درآمدی بر روش‌شناسی فهم معارف روان‌شناختی از احادیث». علوم حدیث، ش 45 و 46.

-      پسندیده، عباس(1396). «روش فهم روان‌شناختی متون دینی(فرمد)». روان‌شناسی اسلامی، ش 6.

-      پسندیده، عباس و همکاران(1394). «الگوی تنظیم رغبت بر اساس زهد اسلامی و مقایسة آن با درمانشناختی رفتاری در کاهش اضطراب». مطالعات اسلام و روانشناسی، ش 17.

-      پسندیده، عباس و همکاران(1391). «پایة نظری رضامندی از دیدگاه اسلام». روانشناسی و دین، ش 20.

-      پسندیده، عباس و همکاران(1393). «تبیین سازة خود مهارگری بر اساس اندیشة اسلامی». روانشناسی و دین، ش 27.

-      پسندیده، عباس و همکاران(1392). «ساخت و رواییسنجی مقیاس امید بر اساس منابع اسلامی». روانشناسی و دین، ش 21.

-      جوادی آملی، عبدالله(1386). شریعت در آئینه معرفت. تنظیم حمید پارسانیا. قم: اسراء، چ پنجم.

-      جوادی آملی، عبدالله(1389). منزلت عقل در هندسة معرفت دینی. تنظیم احمد واعظی. قم: اسراء، چ پنجم.

-      حسنی، سید حمیدرضا و همکاران(1390). علم دینی؛ دیدگاهها و ملاحظات. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ویراست دوم، چ پنجم.

-      خسروپناه، عبدالحسین و همکاران (1393). در جستجوی علوم انسانی اسلامی، ج 1. قم: معارف.

-      داوری اردکانی، رضا(1380). تمدن و تفکر غربی. تهران: ساقی.

-      داوری اردکانی، رضا(1390). دربارة تعلیم و تربیت در ایران. تهران: سخن.

-      داوری اردکانی، رضا(1389). علوم انسانی و برنامهریزی توسعه. تهران: در انتظار فردایی دیگر.

-      سروش، عبدالکریم (1370). تفرج صنع، گفتارهایی در اخلاق، صنعت و علم انسانی، تهران، سروش، چ 2.

-      سروش، عبدالکریم(1389). «راز و ناز علوم انسانی». در

-      :http://www.drsoroush.com/Persian/By_DrSoroush/P-NWS-13890712-RazVaNazOloomEnsani.html

-      علیپور، مهدی و سید حمیدرضا حسنی(1389). پارادایم اجتهادی دانش دینی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

-      فردید، سید احمد(1387). دیدار فرهی و فتوحات آخرالزمان. به کوشش محمد مددپور. تهران: نظر.

-      کافی، مجید و غلامرضا جمشیدی‌ها(1391). «مدل روش‌شناختی نظریه‌پردازی در علوم انسانی اسلامی». روش‌شناسی علوم انسانی، ش 72.

-      مصباح یزدی، محمدتقی(1389/الف). جستارهایی در فلسفة علوم انسانی از دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).

-      مصباح یزدی، محمدتقی(1391/الف). نشست علم دینی 1. سخنرانی در جمع اساتید معارف دانشگاههای قم.

-      مصباح یزدی، محمد تقی(1391 ب) نشست علم دینی 2، سخنرانی در جمع اساتید معارف دانشگاه های قم

-      مصباح یزدی، محمد تقی(1391 ج) نشست علم دینی 3، سخنرانی در جمع اساتید معارف دانشگاه های قم

-      مصباح یزدی، محمد تقی(1391 د)، پرسشها و پاسخها، ج3، قم، انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره)

-      مصباح یزدی، محمد تقی(1391)،. «الزامات طرح جامع تحول در علوم انسانی»، پاسدار اسلام، سال سی و یکم، شماره 368.

-      مصباح یزدی، محمدتقی(1392). رابطة علم و دین. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).

-      ملکیان، مصطفی(1390). «پیش‌فرضهای بازسازی اسلامی علوم انسانی». مجموعه مقالات علم دینی؛ دیدگاهها و ملاحظات. به کوشش حمیدرضا حسنی و همکاران. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چ پنجم.

-      معارف، سید عباس(1390). نگاهی دوباره به مبادی حکمت انسی، تهران، پرسش.

-       ملکیان، مصطفی(1378). «تأملاتی چند در باب امکان و ضرورت اسلامی شدن دانشگاه». نقد و نظر، ش ۲۰-19: ۲۳۳-216.

-      موحد ابطحی، سید محمدتقی(1394). «ملاحظاتی در طبقه‌بندی نظریههای علوم انسانی اسلامی». پیش‌همایش فلسفه و علوم انسانی. تهران: مؤسسة حکمت و فلسفه ایران.

-      موحد ابطحی، سید محمدتقی(1395). تحلیلی بر اندیشههای علم دینی در جهان اسلام. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی.

-      موحد ابطحی، سید محمدتقی(1391/الف). «ارزیابی مدل تأسیسی علم دینی دکتر باقری». مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، ش 53.

-      موحد ابطحی، سید محمدتقی(1391/ب). «دفاعی از رویکرد تهذیب و تکمیل علوم موجود در تولید علم دینی». پژوهشهای علم و دین، ش ۲.

-      موحد ابطحی، سید محمدتقی(1399). «معرفی و ارزیابی طبقه‌بندی‌های رویکردهای علم دینی؛ گامی به سوی طبقه‌بندی جامع رویکردهای علم دینی». مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، ش 82 .

-       میرباقری، سید محمد مهدی(1387). جهت‌داری علوم از منظر معرفت‌شناسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

-      میرباقری، سید محمدمهدی(1390). «علم دینی، ابزار تحقق اسلام در عمل اجتماعی». مجموعه مقالات علم دینی؛ دیدگاهها و ملاحظات. به کوشش حمیدرضا حسنی و همکاران. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چ پنجم.

-      میرباقری، سید محمدمهدی(1391). «جریان‌شناسی تولید علوم انسانی اسلامی». مجموعه مقالات همایش تحول در علوم انسانی. قم: کتاب فردا.

-      Alipoor, Mahdi and hasani, hamid reza (2010). The free investigation [ejtehad] paradigm in religious science. Qom : university and houzeh research school,
-      Bagheri, khosro (2003). The identity of religious science. Tehran: Islamic guidance and culture ministry,
-      Bert, Edwin Aurort (2001). The Metaphysical Foundations of Modern Science. Trans. By: Abdolkarim Soroush. Tehran: No Place.

-      Bostan , hossein  (2016). Religious theories in social sciences. Human sciences methodology : N:86.
-      Davari  , reza  (2001). Civilization and western thought. Tehran : saghi,

-      Davari  , reza  (2010). Human sciences and development planning. Tehran: dar entezare fardaee dighar.

-      Davari  , reza  (2011). Education in Iran. Tehran : sokhan,

-       Fardid, Ahmad (2008). Didare farrahi va fotoohate akhar alzaman. tehran: nazar.

-      Hasani, Hamid Reza & et al. (2011). "Observations on Dr Soroush's View of Religious Science". Proceedings of Religious Science. Fifth Edition. Qom: Sobhan

-      http://www.drsoroush.com/Persian/By_DrSoroush/P-NWS-13890712-RazVaNazOloomEnsani.html

-      Javadi Amoli, Abdullah (2010). The Characteristic of Philosophy and its Relation to Science. Qom: Asra, 5: 7-20.

-      Javadi Amoli, Abdullah (2011). The Place of Reason in Religious Knowledge. Fifth Edition. Qom: Asra.

-      Khosrowpanah, Abdul Hussein (2013). New Islamic Theology. Vol. 3. Qom: Islamic Talim Va Tarbiat Pub.

-      Khosrowpanah, Abdul Hussein (2014). In Search of Islamic Human Sciences. Qom: Maaref.

-      Malekian, Mostafa (2000). "The Possibility of Religious Science". Quarterly Journal of the School, No. 22.

-      Malekian, Mostafa (2011). "The Assumptions of Islamizing Human Sciences". Qom: Sobhan.

-      Mesbah Yazdi, Mohammad Taghi (2010). Comments on human sciences philosophy. Qom: Publications of Imam Khomeini Institute of Education and Research.

-      Mesbah Yazdi, Mohammad Taghi (2012). Religious Science conference (1). Lectures among Islamic knowledge university professors in Qom

-      Mesbah Yazdi, Mohammad Taghi (2012). Religious Science conference (2). Lectures among Islamic knowledge university professors in Qom

-      Mesbah Yazdi, Mohammad Taghi (2012). Religious Science conference (3). Lectures among Islamic knowledge university professors in Qom

-      Mesbah Yazdi, Mohammad Taghi (2012). Religious Science conference (questions and answers). Valume 3, Lectures among Islamic knowledge university professors in Qom

-      Mesbah Yazdi, Mohammad Taghi (2012). The nessesities of comprehensive transformation plan in human sciences. islamic guardians quarterly, N: 368.

-      Mesbah Yazdi, Mohammad Taghi (2013). Relationship between Religion and Science. Qom: Publications of Imam Khomeini Institute of Education and Research.

-      Mir Bagheri, Mohammad Mehdi (2008). Discussions about Evolution in the Humanities. Qom: Academy of Islamic Sciences.

-      Mir Bagheri, Mohammad Mehdi (2013). "Movments of Islamic Human Science". Qom: Tomorrow.

-      Mir Bagheri, Mohammad Mehdi (2013). Discussion about Religious Science. Qom: Islamic Sciences Academy.

-      Motahari, Morteza (2012). The Law System of Woman in Islam, Vol. 20. Printing Sixty-eight. Tehran: Sadra.

-      Movahed abtahi, seyyed Mohammad taghi (2012).An analysis of religious science model of Dr. Bagheri, knowledge studies in Islamic university quarterly: N: 53.

-      Movahed abtahi, seyyed Mohammad taghi (2015). An analysis of religious science in Islamic world, Qom: almostafa International center for translation and publication.

-      Movahed abtahi, seyyed Mohammad taghi (2016). Comments on Islamic human sciences theories classification, Tehran: Iran knowledge and philosophy institute.

-      Movahed abtahi, seyyed Mohammad taghi (2020).Defending the edification of present sciences in order to produce religious science, science and religion researches quarterly: N: 2.

-      Movahed abtahi, seyyed Mohammad taghi (2020).Introducing and analyzing the classifications of religious science aproaches, knowledge studies in Islamic university quarterly: N: 82

-      Nasr, Seyyed Hossein (2004). "Qur'an and Hadith as Two Sources of Islamic Philosophy". In: Proceedings of the History of Islamic Philosophy. Vol. 1. Tehran: Hekmat.

-      Nasr, Seyyed Hossein (2014). The Need for Sacred Science. Pershian Translation by: Hassan Miandari. Qom: Taha.

-      Pasandideh, abbas (2007). “Psychological method in understanding Islamic knowledge based on hadith ". hadith sciences : N: 45-46.
-      Pasandideh, abbas (2017). “Psychologicalmethod in understanding Islamic texts ". Islamic Psychology: N: 6.
-      Pasandideh, abbas and others (2011). "Self-control based on Islamic sources ". Psychology and religion: N: 27.

-      Pasandideh, abbas and others (2012). "Life satisfaction based on Islamic sources ". Psychology and religion: N: 20.

-      Pasandideh, abbas and others (2013). "Hope criteria based on Islamic sources ". Psychology and religion: N: 21.

-      Pasandideh, abbas and others (2016). "Reghbat based on Islamic abnegation and comparing with bahavourial cognitive theraphy in reducing anxiety “. Islam and Psychology studies: N: 17.

-      Paya , ali (2017). “Critical comments on religious science and indigenous knowledge. ". Knowledge and philosophy: N: 11.
-      Piroozmand, Alireza (n.d). "How to Achieve Religious Science". Code 139: http://isaq.ir/vdcgry9q4ak9w.pra.html

-      Soroush, Abdolkarim (1994). "He was Named Bazargan not to Adjectives". Kian Magazine, No. 23.

-      Soroush, Abdolkarim (1994). Tafarruj-e Sun; Speeches in Ethics, Industry and Human Science. Third Edition. Tehran: Serat Cultural Institute.

-      Soroush, Abdolkarim (2005). Fatter than Ideology. Eighth Edition. Tehran: Serat.

-      Soroush, Abdolkarim (2006). "Islam and Social Sciences…". Qom: Institute of Hawaii and University.

-      Soroush, Abdolkarim (2006). Lessons in Philosophy of Social Sciences. Tehran: Publishing Ney.

-      Soroush, Abdolkarim (2007). The Properties of Puritians. Ninth Edition. Tehran: Serat.

-      Soroush, Abdolkarim (2009). Philosophical Scienceology. Second Edition. Tehran: Serat.

-      Soroush, Abdolkarim (2009). Tolerance and Management. Tehran: Serat.

-      Soroush, Abdolkarim (2010). "The Secret of Human Sciences". October http://www.drsoroush.com/Persian/By_DrSoroush/P-NWS-13890712-RazVaNazOloomEnsani.html.