بررسی انگیزه‌های تجدد علمی در دورة ایلخانان (مطالعة موردی: ربع رشیدی)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه شهید بهشتی تهران

2 استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پژشکی ایران.

چکیده

در سال­های اول حملة مغول، علم و تمدن دچار رکود شد؛ اما با حضور دانشمندان و وزرایی همچون خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی در دورة ایلخانان و تأسیس مرکز علمی ربع رشیدی در تبریز و متمرکز کردن علوم و دانشمندان سرزمین­های مختلف در آن، دورة جدیدی از رونق آموزش و پژوهش علوم مختلف در تمدن اسلامی به وجود آمد. هدف: پژوهش حاضر با تکیه بر مطالعة موردی مرکز علمی ربع رشیدی، انگیزه‌های تجدد و احیای علمی را بررسی کرده است. روش: روش این پژوهش، توصیفی- تحلیلی با تکیه بر منابع دست اول در تاریخ و تمدن و آثار خواجه رشیدالدین است و ابزار پژوهش، فیش‌برداری بود. یافته‌ها: در بررسی تجدد علمی در دورة ایلخانان با تأسیس مرکز علمی ربع رشیدی، نقش انگیزه‌های معنوی، علمی، سیاسی- مذهبی و اقتصادی بسیار برجسته است. نتیجه‌گیری: ایلخانان در ایجاد برخی انگیزه‌های توسعة علمی نقش اساسی داشتند. انگیزه‌های درونی شخص خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی نیز سبب تجدد آموزش و پژوهش و تأسیس مرکز مهم و مؤثر علمی ربع رشیدی شد. بی‌شک در هر دوره‌ای، اگر انگیزه‌های عام‌المنفعه در افراد جامعه وجود داشته باشد و حاکمان نیز این انگیزه‌ها را تقویت کنند، اسباب ترقی ملت و دولت آن جامعه فراهم می‌شود.

کلیدواژه‌ها


-      آقسرایی، کریم(1362). مسامره الاخبار و مسایره الاخبار. به تصحیح و اهتمام عثمان توران. تهران: اساطیر.

-      ابن طقطقی، محمدبن علی(1360). تاریخ فخری. ترجمه محمدوحید گلپایگانی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

-      اتینگهاوزن و همکاران(1384). ایلخانان. ترجمۀ یعقوب آژند. تهران: مولی.

-      اسفزاری، محمد الزمجی(1961 م). روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات. به کوشش محمد اسحاق. کلکته: مطبعه اروپا.

-      اقبال آشتیانی، عباس(1384). تاریخ مغول از حملة چنگیز تا تشکیل دولت تیموری. تهران: امیرکبیر.

-      بخشی،‌ علی‌اکبر(1380). «مبانی انگیزشی از دیدگاه اسلام». معرفت، ش 50.

-      حافظ ابرو، شهاب‌الدین(1317). ذیل جامع التواریخ رشیدی. به کوشش خان‌بابا بیانی. تهران: شرکت تضامنی علمی.

-      خواندمیر، غیاث‌الدین(1353). تاریخ حبیب السیر. زیر نظر محمد دبیرسیاقی. تهران: خیام.

-      دیباج، اسماعیل(1346). آثار باستانی و ابنیة تاریخی آذربایجان. تهران: شورای مرکزی.

-      رابینز، استیفن پی(1388). رفتار سازمانی. ترجمة علی پارسیان و محمد اعرابی. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی.

-      رجب‌زاده، هاشم(1377). خواجه رشیدالدین فضل‌الله. تهران: طرح نو.

-      رهنما، مجید(1350). مجموعه خطابه‌های تحقیقی دربارة رشیدالدین فضل‌الله. تهران: دانشگاه تهران.

-      زریاب خویی، عباس(1350). «سه نکته دربارة رشیدالدین فضل‌الله». مجموعه خطابه‌های تحقیقی دربارة خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی. تهران: دانشگاه تهران.

-      زرین‌کوب، عبدالحسین(1385). گذشتة ادبی ایران. تهران: سخن.

-      زهتابی، محمدرضا(1347). شخصیتهای نامی ایران. تهران: پدیده.

-      سمرقندی، کمال‌الدین عبدالرزاق(1372). مطلع السعدین و مجمع البحرین. به کوشش عبدالحسین نوایی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

-      سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر(1305). تاریخ الخلفاء امیرالمؤمنین. بیروت: بی‌نا.

-      صفا، ذبیح‌الله(1363). تاریخ ادبیات در ایران. تهران: فردوسی.

-      عالم‌زاده، هادی و اعظم ریاحی(1388). «آموزش نظامیة بغداد و ربع رشیدی». فقه و تاریخ تمدن، سال پنجم، ش 19: ۴۵-21.

-      غنیمه، عبدالرحیم(1364). تاریخ دانشگاههای بزرگ اسلامی. ترجمة نورالله کسایی. تهران: یزدان.

-      کاشانی، ابوالقاسم(1348). تاریخ اولجایتو. به اهتمام میهن همبلی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

-      کی‌نژاد، محمدعلی و آزیتا اسکویی(1390). بازآفرینی ربع رشیدی بر اساس متون تاریخی. تبریز: آثار هنری متنی.

-      گلشنی، مهدی(1393). از علم سکولار تا علم دینی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

-      مارشال ریو، جان(1387). انگیزش و هیجان. ترجمة یحیی سیدمحمدی. تهران: ویرایش.

-      مرتضوی، منوچهر(1370). مسائل عصر ایلخانان. تبریز: آگاه.

-      مستوفی، حمدالله(1336). تاریخ گزیده. به اهتمام عبدالحسین نوایی. تهران: امیرکبیر.

-      منشی کرمانی، ناصرالدین(بی‌تا). نسائم الاسحار من لطائم الاخبار در تاریخ وزراء. به کوشش میر جلال‌الدین حسینی ارموی. تهران: دانشگاه تهران.

-      مورهد،‌کرگوری و ریکی گریفین(1382). رفتار سازمانی. ترجمه غلامرضا معمارزاده و مهدی الوانی. تهران: مروارید.

-      نصر، حسین(1393). علم و تمدن در اسلام. ترجمة احمد آرام. تهران: علمی و فرهنگی.

-      نصر، حسین؛ مجتبی مینوی و همکاران(1350). مجموعه خطابه‌های تحقیقی دربارة خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی. تهران: دانشگاه تهران.

-      نیشابوری، مسلم بن حجاج(۱۳۲۹-۱۳۳۴). صحیح مسلم. استانبول: دارالطباعه العامره.

-      ورجاوند، پرویز(1366). کاوش رصدخانه مراغه. تهران: امیرکبیر.

-      همدانی، خواجه رشیدالدین(1373). جامع التواریخ. به تصحیح محمد روشن و مصطفی ضمیری. تهران: اقبال.

-      همدانی، خواجه رشیدالدین(1358). سوانح الافکار رشیدی. به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه. تهران: دانشگاه تهران.

-      همدانی، خواجه رشیدالدین(1379). مکاتبات رشیدی. گردآوری محمد ابرقوهی. به کوشش محمد شفیع. تهران: امیرکبیر.

-      همدانی، خواجه رشیدالدین(1350). وقف‌نامه ربع رشیدی. به کوشش ایرج افشار و مجتبی مینوی. تهران: آثار ملی.

-       Aghsarai, Karim (1983). Mosamerato Al-Akhbar and Mosayera Al-Akhbar. Corrected by Osman Turan. Tehran: Asatir.

-       Alemzadeh, Hadi & Azam Riahi (2009). "Military Training in Baghdad and Rabi-Rashidi". Specialized Quarterly Journal of Jurisprudence and History of Civilization, Year 5, No. 19: 21-45.

-       Attinghausen & et al. (2005). Ilkhanan. Translated by Yaghoub Azhand. Tehran: Molly.

-       Bakhshi, Ali Akbar (2001). "Fundamentals of Motivation from the Perspective of Islam". Knowledge, No. 50.

-       Dibaj, Ismail (1967). Ancient Monuments and Historical Buildings of Azerbaijan. Tehran: Central Council.Azerbaijan. Tehran: Central Council.

-       Esfzari, Mohammad Al-Zamji (1961). Rawzat al-Jannat fi Awsaf Medinat Herat. By the Efforts of Mohammad Ishaq. Calcutta: European Press.

-       Ghanima, Abdul Rahim (1985). History of Major Islamic Universities. Translated by Noorullah Kasaei. Tehran: Yazdan.

-       Golshani, Mehdi (2014). From Secular Science to Religious Science. Tehran: Institute of Humanities and Cultural Studies.

-       Hafiz Ebru, Shahabuddin (1938). Below of Jame al-Tavarikhe Rashidi. Khan Baba Bayani. Tehran: Scientific Cooperative Company.

-       Hamedani, Khajeh Rashid al-Din (1971). Waqf Nameh of Rabi- Rashidi. The Efforts of Iraj Afshar & Mojtaba Minavi. Tehran: National Works.

-        Hamedani, Khajeh Rashid al-Din (1979). Savaneh al-Afkar of Rashidi. By the Efforts of Mohammad Taghi Daneshpajooh. Tehran: University of Tehran.

-       Hamedani, Khajeh Rashid al-Din (1994). Jame al-Tavarikh. Edited by Mohammad Roshan and Mostafa Zamiri. Tehran: Iqbal.

-       Hamedani, Khajeh Rashid al-Din (2000). Mokatebat-e Rashidi. Collected by Mohammad Abarkoohi. By the efforts of Mohammad Shafie. Tehran: Amirkabir.

-       Hersey J.E. & Blanchard (1988). Management of Organizational Behavior. Prentice - Hall, 5th Edition.

-       Ibn Taqtaqi, Muhammad ibn Ali (1981). FakhriHistory. Translated by Mohammad Vahid Golpayegani. Tehran: Book Translation and Publishing Company.

-       Iqbal Ashtiani, Abbas (2005). The History of the Mongols from the Invasion of Genghis Khan to the Formation of the Timurid State. Tehran: Amirkabir.

-       Jalili, Leila & Mitra Ghafourian (2015). "Comparative Study of Khaje Rashid Al-Din Viewe an Rab-e Rashidi Islamic utopia and Kevin Lynch Ideas". International Journal of Archaeology, 39-47.

-       Kashani, Abolghasem (1969). History of Oljaito. With the Care of Mihan Hambali. Tehran: Book Translation and Publishing Company.

-       Keynejad, Mohammad Ali & Azita Oskooi (2011). Recreating Rabi-Rashidi Based on Historical Texts. Tabriz: Textual works of art.

-       Khwandamir, Ghiasuddin (1974). History of Habib Al-Seer. Under the Supervision of Mohammad Dabir Siyaghi. Tehran: Khayyam.

-       Marshall Rio, John (2008). Motivation and Excitement. Translated by Yahya Seyed Mohammadi. Tehran: Virayesh Publishing.

-       Monshi Kermani, Naser al-Din (as). Nasaim al-Ashar Min Latayem al-Akhbar in the History of Ministers. By the Efforts of Mir Jalaluddin Hosseini Armavi. Tehran: University of Tehran.

-       Moorhead, Gregory & Reiki Griffin (2003). Organizational Behavior. Translated by Gholamreza Memarzadeh & Mehdi Alwani. Tehran: Morvarid.

-       Morgan, D.O. (1994). "Rāshid Al-Dīn Tabīb". Encyclopedia of Islam. 8 (2nd ed.). Brill Academic Publishers. P. 145-148.

-       Mortazavi, Manouchehr (1991). The Ilkhanate Period Issues. Tabriz: Agah.

-       Morton, A.H. (1999). "The Letters of Rashid al-Din: Ilkhanid Fact or Timurid fiction?". In: R. Amitai-Preiss & D.O. Morgan. The Mongol Empire and Its Legacy, P. 155-199.

-       Mostofi, Hamdollah (1957). Selected History. By Abdul Hussein Navai. Tehran: Amir Kabir.

-       Nasr, Hossein (2014). Science and Civilization in Islam. Translated by Ahmad Aram. Tehran: Scientific and Cultural Publishing Company.

-       Nasr, Hossein; Mojtaba Minavi & et al. (1971). Collection of Research Sermons on Khajeh Rashid al-Din Fazlullah Hamedani. Tehran: University of Tehran.

-       Neyshabouri, Muslim ibn Hajjaj (1950-1955). Sahih Muslim. Istanbul: Dar Al-Taba'a Al-Amra.

-       Rahnama, Majid (1971). Collection of Research Sermons on Rashid al-Din Fazlullah. Tehran: University of Tehran.

-       Rajabzadeh, Hashem (1998). Khajeh Rashid al-Din Fazlullah. Tehran: New Plan.

-       Robbins, Stephens P. (2009). Organizational Behavior. Translated by Ali Parsaeian & Mohammad Arabi. Tehran: Cultural Research Office.

-       Safa, Zabihullah (1984). History of Literature in Iran. Tehran: Ferdowsi.

-       Samarkandi, Kamaluddin Abdul Razzaq (1993). Matla Al-Saadin and Majma Al-Bahrain. Thanks to the efforts of Abdul Hussein Navai. Tehran: Institute of Cultural Studies and Research.

-       Suyuti, Abd al-Rahman ibn Abi Bakr (1926). History of the Caliphs of the Amir al-Mu'minin. Lebanon: Beirut.

-       Varjavand, Parviz (1987). Explore the Maragheh Observatory. Tehran: Amirkabir.

-       Zarrinkoob, Abdolhossein (2006). The Literary Past of Iran. Tehran: Sokhan.

-       Zaryab Khoei, Abbas (1971). "Three Points about Rashid al-Din Fazlullah". Collection of Sermons, Research on Khajeh Rashid al-Din Fazlullah Hamedani. Tehran: University of Tehran.

-       Zehtabi, Mohammad Reza (1968). Famous Personalities of Iran. Tehran: Padideh.