ماهیت مدل و مؤلفه‌های مدل‌شناختی در تولید علوم انسانی اسلامی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دکترای مدرسی معارف، گرایش مبانی نظری اسلام؛ دانشگاه معارف قم و دانش‌پژوه سطح چهار حوزه

چکیده

هدف: هدف از این مقاله طراحی مدل و مدلسازی به عنوان گامی مهم در پیشبرد ادبیات بحث علم دینی و تحقق عملی پروژة علوم انسانی اسلامی بوده است. روش: پژوهش حاضر از نوع توصیفی- تحلیلی است که مطالب آن به روش کتابخانه‌ای جمع‌آوری شده است. یافته‌ها: مدل به لحاظ مفهومی، مجموعه‌ای منسجم و هماهنگ از مبانی، پیش‌فرضهای متافیزیکی و فلسفی علم و به لحاظ منطقی و روش‌شناختی، مشخص کننده و در بردارنده عناصر و مؤلفه‌های روش‌شناختی تولید علم است. مؤلفه‌های مدل‌شناختی به دو دستة عام و خاص قابل تقسیم‌اند. مؤلفه‌های عام با توجه به عناصر مقوّم تعریف مدل، سه مؤلفة تبیین مبانی و بنیاد‌های نظری، تبیین صحیح روش‌شناسی و نظامندی و انسجام مراحل و عناصر دخیل در تکون معرفت‌اند. مؤلفه‌های عام فرعی، مجموعه مؤلفه‌های مدل‌شناختی مستخرج و قابل ارجاع به مؤلفه‌های اصلی‌اند؛ از جمله: تبیین جایگاه عقل و تجربه در تولید علم دینی، نقش محقق و کنشهای انسانی، تنوع منابع معرفتی و تکثّر روش‌شناختی، ارزش‌پذیری نظام علم. مؤلفه‌های خاص مدل‌شناختی نیز تأمین‌کنندة وجه اسلامیت مدل می‌باشند. نتیجه‌گیری: مطالعة تطبیقی و دقیق الگوها و نظریات داخلی و خارجی و بررسی مهم‌ترین چالشها و محلهای نزاع در علم دینی، به طراحان مدل در استکشاف مؤلفه‌های تکون علم دینی و اجماع نظری برای اتخاذ طرحی بایسته در فرایند مدلسازی یاری می‌رساند

کلیدواژه‌ها


منابع

-      قرآن کریم.

-      آرتوربرت، ادوین(1378). مبانی مابعدالطبیعی علوم نوین. ترجمة سروش. تهران: علمی و فرهنگی.

-      ابراهیمی‏پور، قاسم(1390). «روش‌شناسی اندیشة اجتماعی دورکیم، وینچ و علامه طباطبایی». معرفت فرهنگی- اجتماعی، ش 4.

-      اعتماد، شاپور(1375). دیدگاهها و برهانها، مقاله‌هایی در فلسفة علم و فلسفة ریاضی. تهران: مرکز.

-      ایمان، محمدتقی(1391). فلسفة روش تحقیق در علوم انسانی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

-      ایمان، محمدتقی و احمد کلاته‌ساداتی(1392). روش‌شناسی علوم انسانی نزد اندیشمندان مسلمان. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

-       باربور، ایان(1388). علم و دین. ترجمة خرمشاهی. تهران: ستاد انقلاب فرهنگی و مرکز نشر دانشگاهی، چ ششم.

-      باقری، خسرو(1390). هویت علم دینی: نگاهی معرفت‌شناختی به نسبت دین با علوم انسانی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ سوم.

-      بستان(نجفی)، حسین(1391). گامی به سوی علم دینی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چ سوم.

-      بلیکی، نورمن(1391). پارادایم‌های تحقیق در علوم انسانی. ترجمة محمدرضا حسنی، محمدتقی ایمان و مسعود ماجدی. قم: حوزه و دانشگاه.

-      پایا، علی(1386). «ملاحظاتی نقّادانه دربارة دو مفهوم علم دینی و علم بومی». حکمت و فلسفه، سال سوم ، ش 11.

-      پارسانیا، حمید(1388). «روش‌شناسی علوم انسانی با رویکرد اسلامی». پژوهش، سال‌ اول‌، ش 2.

-      تریگ، راجر(1393). فهم علم اجتماعی. ترجمة‌ شهناز‌ مسمی‌پرست. تهران: گل‌آذین.

-      توسلی فرید، مهدی(1366). فقر علوم. تهران: سهروردی.

-       جعفری، محمدتقی(1389). شناخت انسان در تصعید حیات تکاملی. تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری.

-      جمشیدی، محمدحسین(1388). علوم انسانی و رسالت انسان، وضعیت علوم انسانی در ایران معاصر، جلد 1. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.

-      جوادی آملی، عبدالله(1387). جامعه در قرآن، قم: اسراء.

-      جوادی آملی، عبدالله(1387). شریعت در آینه معرفت. قم: اسراء.

-      جوادی آملی، عبدالله(1381). صورت و سیرت انسان در قرآن. قم: اسراء.

-      جوادی آملی، عبدالله(۱۳۸۹). «ویژگی‌های فلسفه و نسبت آن با علوم». اسراء، ش 5.

-      حسنی، حمیدرضا و مهدی علیپور(1394). پارادایم اجتهادی دانش دینی «پاد». قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

-      حسنی، حمیدرضا؛ مهدی علیپور و سید محمدتقی موحد ابطحی(1390). علم دینی، دیدگاهها و ملاحظات. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

-      حقیقت، سید صادق(1385). روش‌شناسی علوم سیاسی. قم: دانشگاه مفید.

-      خسروپناه، عبدالحسین(1393). در جستجوی علوم انسانی. قم: دفتر نشر معارف.

-      خنیفر، حسین؛ نفیسه زروندی و جواد زروندی(1390). «بررسی جایگاه پژوهشهای کیفی در روش‌شناسی علوم انسانی». عیار پژوهش در علوم انسانی، سال سوم، ش 1: ۷۵-۹.

-      رایشنباخ، ‌هانس(1371). پیدایش فلسفة علمی. ترجمة موسی اکبری. تهران: علمی و فرهنگی.

-      رفیع‌پور، فرامرز(1393). کندوکاوها و پنداشته‌ها، مقدمه‌ای بر روشهای شناخت جامعه و تحقیقات اجتماعی. تهران: شرکت سهامی انتشار، چ پنجم.

-      سایر، آندرو(1385). روش در علوم اجتماعی. ترجمة عماد افروغ، مقدمة حمیدرضا پارسا. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

-      سوزنچی، حسین(۱۳۸۹). معنا، امکان و راهکارهای تحقق علم دینی. تهران: پژوهشگاه فرهنگی اجتماعی.

-      شیرازی، صدرالدین محمد(1410 ق). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه. بیروت: اتراث العربی الطبعه الرابعه.

-      صادقی رشاد، علی‌اکبر(۱۳۸۳). «فرجام قدسی تاریخ». قبسات، سال نهم، ش ۳۳.

-      صادقی رشاد، علی‌اکبر(1392). «مبانی معرفت‌شناختی تولید علم دینی، با تأکید بر کارکردهای عقل». ذهن، سال چهاردهم، ش 55.

-      طباطبایی، محمدحسین(1409 ق). اصول فلسفه و روش رئالیسم. قم: صدرا، چ دوم.

-      طباطبایی، محمدحسین(1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم: النشر الاسلام

-      عبدلی، مرضیه و عبدالحسین خسروپناه(1398). «بررسی مبانی انسان‌شناختی علوم انسانی غربی و اقتضائات روش‌شناختی آن». مطالعات معرفتی در دانشگاه، سال بیست و سوم، ش 2.

-      فرامرز قراملکی، احد(1388). روش‌شناسی مطالعات دینی. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.

-      فرجاد، شهروز و فرانک مختاریان(1376). «نقش نظریه در مدیریت». تدبیر،ش 176.

-      فی، برایان(1393). پارادایم‌‌شناسی علوم انسانی. ترجمة مرتضی مردیها. تهران:، پژوهشکده‌ مطالعات راهبردی.

-      قائمی، مهدی(1388). «سازوکار دینی کردن علوم». فرهنگ پژوهش، سال اول، ش 5.

-      کاظمینی، سید محمدحسین و محمدامین هنرور(1393). «موضوع و ماهیت علوم انسانی و جایگاه آن در منظومه علوم با تأکید بر آرا و نظریات فارابی». قبسات، ش 74.

-      گلشنی، مهدی(1380). از علم سکولار تا علم دینی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.

-      گیلیس، دانالد(1381). فلسفة علم در قرن بیستم. ترجمة حسن میانداری. قم و تهران: طه و سمت.

-      مسعودی، جهانگیر(1389). «تحلیلی از برخی مبانی و پیش‌فرضهای موافقان و مخالفان علم دینی». روش‌شناسی علوم انسانی، ش ۶۵-64.

-      مصباح‌یزدی، محمدتقی(1393). رابطة علم و دین. تحقیق و نگارش علی مصباح. قم: مؤسسه امام خمینی.

-      مصباح‌یزدی، محمدتقی(1389). «مبانی فلسفی علوم انسانی». دبیرخانه همایش مبانی فلسفی علوم انسانی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

-      مطهری، مرتضی(1404 ق). شرح مبسوط منظومه. تهران: حکمت.

-      مظفر، محمدرضا(1382). منطق. ترجمه و اضافات علی شیروانی. قم: دارالعلم، چ دوازدهم.

-      موسوی خمینی، روح‌الله(1376). تفسیر سورة حمد. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

-      میرباقری، سید محمدمهدی(1392). «جریان‌شناسی تولید علوم انسانی اسلامی». در: تحول در علوم انسانی. حسن نوروزی، محسن دنیوی و حسن کربلایی. قم: کتاب فردا.

-      میرباقری، سید محمدمهدی(1384). جهت‌داری علوم(بررسی حوزة معرفت‌شناسی علم، جلسةدوم). قم: دفتر جنبش نرم‌افزاری و توسعة علوم اسلامی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزة علمیه قم.

-       The Holy Quran.

-       Abdoli, Marzieh & Abdolhossein Khosrowpanah (2019). "Investigation of the Anthropological Foundations of Western Humanities and its Methodological Requirements". Epistemological Studies in University, Vol. 23, No. 2.

-        Arthurbert, Edwin (1999). The Foundations of Modern Natural Science. Translated by Soroush. Tehran: Scientific and Cultural Publishing Company.

-        Bagheri, Khosrow (2011). The Identity of Religious Science: An Epistemological View of the Relationship between Religion and the Humanities. Thired Edition. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance.

-       Barbour, Ian (2009). Science and Religion. Translated by Khorramshahi. Sixth Edition. Tehran: Cultural Revolution Headquarters, Academic Publishing Center.

-       Beliki, Norman (2012). Humanities Research Paradigms. Translated by Mohammad Reza Hassani, Mohammad Taghi Iman & Masoud Majedi. Qom: Seminary and University.

-       Bostan (Najafi), Hussein (2012). A Step Towards Religious Science. Third Edition. Qom: University and Seminary Research.

-       Ebrahimi Pour, Qasim (2011). "The Methodology of Social Thought of Durkheim, Winch and Allameh Tabataba'i". Journal of Cultural-Social Knowledge, No. 4: 119.

-       Etemad, Shapour (1996). Views and Arguments, Papers in the Philosophy of Science and Mathematical Philosophy. Tehran: Nashr Markaz.

-       Faramarz Gharamlaki, Ahad (2009). Methodology of Religious Studies. Mashhad: Razavi Islamic University Press.

-       Farjad, Shahrouz & Frank Mokhtarian (1997). "The Role of Theory in Management". Tadbir Monthly, No. 176.

-       Fei, Brian (2014). The Humanities Paradigm. Translated by Morteza Mardiyas. Tehran: Institute for Strategic Studies.

-       Ghaemi, Mehdi (2009). "The Religion Mechanism of Work Sciences". Journal of Research Culture, Vol. 1, No. 5.

-       Gillis, Donald (2002). The Philosophy of Science in the Twentieth Century. Translated by Hassan Miandari. Qom & Tehran: Taha & Samt.

-       Golshani, Mehdi (2001). From Secular Science to Religious Science. Tehran: Humanities Research Institute.

-       Haghighat, Seyed Sadegh (2006). Political Science Methodology. Qom: Mofid University.

-       Hassani, Hamid Reza; Mehdi Alipour & Sayyed Mohammad Taghi Movahed Abtahi (2011). Religious Science, Views and Considerations. Qom: Institute of Domain and University Research.

-           Hassani, Hamid Reza; Mehdi Alipour (2016).The ijtihad paradigm of religious knowledge (pad). Qom: Institute of Domain and University Research.

-       Iman, Mohammad Taghi & Ahmad Kalateh Sadati (2013). Humanities Methodology in Muslim Scholars. Qom: Domain and University Research.

-       Iman, Mohammad Taghi (2012). Philosophy of Research in Humanities. Qom: Domain and University Research.

-           Jafari, Mohammad Taghi (2010). Human Understanding in Sublimation Evolutionary Life. Tehran: Allameh Jafari Institute for Compilation and Publication.

-       Jamshidi, Mohammad Hussein (2009). Humanities and Human Mission, Humanities Situation in Contemporary Iran. Vol. 1. Tehran: Humanities Research Institute.

-       Javadi Amoli, Abdollah (2002). The Form and Nature of Man in the Quran. Qom: Asrah.

-       Javadi Amoli, Abdollah (2008). Sharia in the Mirror of Knowledge. Qom: Asrah.

-       Javadi Amoli, Abdollah (2008). Society in Quran. Qom: Asrah.

-       Javadi Amoli, Abdollah (2010). "The Characteristics of Philosophy and its Relation to Science". Asrah Quarterly, No. 5.

-       Kaplan, A. (1964). the Conduct of Inquiry: Methodology for Behavioral Science. San Francisco CA: Chandier.

-       Kazemini, Seyyed Mohammad Hossein & Mohammad Amin Honarvar (2014). "The Subject and Nature of the Humanities and Its Position in the Science System with Emphasis on Farabi's Theories and Theories". Ghabasat Journal, No. 74.

-       Khanifar, Hossein; Nafiseh Zorvandi & Javad Zorvandi (2011). "Investigating the Status of Qualitative Research in the Methodology of Humanities". Two Quarterly Journal of Research in Humanities, Third Year, No. 1.

-       Khosrowpanah, Abdolhossein (2014). In Search of Humanities. Qom: Office of Education Publication.

-       Krausz, E. & S. Miller (1974). Social Research Design. London: Longman.

-       Masoudi, Jahangir (2010). "An Analysis of Some Principles and Presuppositions of Proponents and Opponents of Religious Science". Humanities Methodology, No. 64-65.

-       Mesbah Yazdi, Mohammad Taghi (2010). "Philosophical Foundations of the Humanities". Secretariat of the Conference of Philosophical Foundations of Humanities. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute.

-       Mesbah Yazdi, Mohammad Taghi (2014). The Relationship between Science and Religion. Research and Writing by Ali Mesbah. Qom: Imam Khomeini Institute.

-       Mirbagheri, Seyyed Mohammad Mahdi (2005). Direction of Sciences (Quarterly Epistemological Survey). Qom: Office of Software Movement and Development of Islamic Sciences, Islamic Publication Office of Qom Seminary.

-       Mirbagheri, Seyyed Mohammad Mahdi (2013). "The Process of Production of Islamic Humanities". In: Hassan Nowruzi, Mohsen Dunavi & Hassan Karbala'i. Transformation in Humanities. Qom: Book of Tomorrow.

-       Motahhari, Morteza (1404 BC). Extended Description of the System. Tehran: Hekmat.

-       Mousavi Khomeini, Ruhollah (1997). Interpretation of Surah Hamad. Tehran: Institute of Arrangement and Publication of Imam Khomeini's Works.

-       Mozaffar, Mohammad Reza (2003). Logic. Translations and Additions by Ali Shirvani. Twelfth Edition. Qom: Dar al-Alam.

-       Parsania, Hamid (2009). "Humanities Methodology with Islamic Approach". Research Journal, Vol. 1, No. 2.

-       Paya, Ali (2007). “Critical Considerations on the Two Concepts of Religious Science and Native Science”. The Quarterly of Wisdom and Philosophy, Third Year, No. 11.

-       Rafi Pour, Faramarz (2014). Explorations and Assumptions, Introduction to Community Cognition and Social Research Methods. Fifth Edition. Tehran: Publishing Joint Stock Company.

-       Reichenbach, Hans (1992). The Origin of Scientific Philosophy. Translated by Musa Akbari. Tehran: Scientific and Cultural Publishing Company.

-       Sadeghi Rashad, Ali Akbar (2004). "The Holy Apostle of History". Ghabasat, Ninth Year, No. 2.

-       Sadeghi Rashad, Ali Akbar (2013). "The Epistemological Foundations of the Production of Religious Science with Emphasis on the Functions of Reason”. Mind, Fourteenth Year, No. 55.

-       Sayer, Andrew (2006). Methods in Social Sciences. Translated by Emad Afroogh, Introduction by Hamid Reza Parsa. Tehran: Humanities and Cultural Studies Institute.

-       Shirazi, Sadruddin Muhammad (1410 BC). Transcendent wisdom in the Four Revelations. Fourth Edition. Beirut: Heritage of Arabia.

-       Souzanchi, Hossein (2010). Meaning, Possibilities and Strategies for the Realization of Religious Science. Tehran: Social Cultural Research Institute.

-       Tabatabai, Mohammad Hossein (1409 BC). Principles of Philosophy and the Method of Realism. Second Edition. Qom: Sadra.

-       Tabatabai, Mohammad Hossein (1417 BC). Al-Mizan fi al-Qur'n Commentary. Translated by Seyyed Mohammad Baqir Mousavi Hamadani. Qom: al-Nusra al-Islam.

-       Tavassoli Farid, Mehdi (1987). Poverty of Science. Tehran: Suhrawardi.

-       Trig, Roger (2014). Understanding Social Science. Translated by Shahnaz Masimiparast. Tehran: Gol-ezin.