تحلیل و تبیین مبانی فرهنگی آموزش عالی (با تأکید بر رویکرد اسلامی به فرهنگ شایسته‌محوری)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای مدیریت آموزشی، استادیار گروه مدیریت و برنامه‌ریزی آموزشی، دانشکده روان‌شناسی و علوم‌تربیتی دانشگاه تهران. تهران، ایران

2 دکترای مدرسی معارف اسلامی(اخلاق اسلامی)، استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه پیام نور. تهران، ایران.

3 دانشجوی دکتری مدیریت آموزش عالی، گروه مدیریت و برنامه‌ریزی آموزشی، دانشکده روان‌شناسی و علوم‌تربیتی، دانشگاه تهران. تهران، ایران.

چکیده

هدف: هدف از نگارش این پژوهش، واکاوی چیستی و چرایی مبانی فرهنگی آموزش عالی از دو منظر عمومی و تخصصی با تأکید بر رویکرد اسلامی بود. روش: مطالعة حاضر با روش تحلیلی- تبیینی بر اساس نظریة کوه یخ شاین و با استناد به آیات و روایات انجام شده است. یافته‌ها: در تحلیل مبانی فرهنگی آموزش عالی، ابتدا مبانی عمومی آموزش عالی، شامل تولید علم، انتقال آن و کاربرد دانش، پیرامون چهار عامل اعضای هیئت علمی، دانشجو، برنامة درسی و محیط، بر اساس نظریة شاین در لایۀ مصنوعات بررسی شد. درگام بعدی مطابق با ارزشها و هنجارهای رفتاری، مبانی فرهنگی آموزش عالی به طور تخصصی در شش بعد مطرح شد که هر یک از آنها متناسب با سرشت آموزش عالی خود، شایسته‌محوری را رقم زده است. سپس روش عقل‌گرایی توحیدی در عمیق‌ترین لایۀ شاین؛ یعنی باورها و مفروضات، بازشناسی شد. نتیجه‌گیری: فرهنگ صحیح دانشگاهی با محوریت توحید، در گرو اجتهاد مستمر متخصصان و علمای دین اسلام با توجه به مقتضیات زمان، در جهت انطباق علوم دانشگاهی با معارف اسلام است. بدین ترتیب، امتزاج عناصر فرهنگ و مصادیق آن با رویکرد اسلامی به شایسته‌محوری قابل تبیین است.
 

کلیدواژه‌ها


-      قرآن کریم.

-      نهج‌البلاغه.

-      ابراهیمی، روناک؛ فریبا عدلی و گلنار مهران(1394). «نقش فرهنگ دانشگاهی بر دانش‌آفرینی از دیدگاه صاحب‌نظران نظام آموزش عالی». پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، ش 21(1): 151-127.

-      امام خمینی، سید روح‌اله(1377). دانشگاه و دانشگاهیان از دیدگاه امام خمینی. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).

-      امین‌مظفری، فاروق؛ محمد عباس‌زاده و رجب رضایی فرهادآباد(1394). «بررسی رابطة فرهنگ رشته‌ای با انواع فرهنگهای دانشگاهی در دانشگاه تبریز». جامعه‌شناسی کاربردی، ش 26(4): 24-1.

-      باقری، خسرو(1387). درآمدی بر فلسفة تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، جلد اول. تهران: علمی و فرهنگی.

-      باقری حیدری، فاطمه(1394). «بررسی عوامل مؤثر بر هویت دانشگاهی در بین دانشجویان؛ مطالعة موردی دانشگاههای پیام نور، آزاد و غیر انتفاعی». فرهنگ در دانشگاه اسلامی، ش 5(4): 600-587.

-      برنامه‌های پیشنهادی وزیر علوم، تحقیقات و فنّاوری به مجلس شورای اسلامی(1397). http://nameh.irphe.ir/Content.aspx?Page_ID=12.

-      بوردیو، پی‌یر(۱۳۸۴). شکلهای سرمایه در سرمایة اجتماعی: اعتماد، دموکراسی و توسعه. ازکیان تاجبخش. ترجمه افشین خاکباز و حسن پویان. تهران: شیرازه.

-      تمنا، سعید و سمیه صمدی(1395). «رابطة سرمایة فرهنگی و سرمایة اجتماعی با میزان آگاهی دانشجویان از فرهنگ دانشگاهی». پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، ش 22(1): ۹۹-126.

-      تمیمی الآمدی، عبدالواحدبن محمد(1410 ق). غررالحکم و دررالکلم. قم: داراالکتاب الاسلامی.

-      دانشگاه تهران(1390). سند چشم‌انداز دانشگاه تهران در افق 1404.

-      ذاکرصالحی، غلامرضا(1396). «دانشگاه ایرانی و مناقشه هویتی-کارکردی: در جستجوی الگوی گم‌شده». مبانی تعلیم و تربیت، ش 7(1): 27-46.

-      ذوالفقارزاده، محمدمهدی؛ علی‌نقی امیری و حسن زارعی متین(1390). «کشف فرهنگ دانشگاه: واکاوی نظری و گونه‌شناختی مطالعات فرهنگ دانشگاهی». اندیشة مدیریت راهبردی، ش 5(1): 97-45.

-      زاهدی اصل، محمد(1388). اخلاق حرفه‌ای و فرهنگ در توسعة علمی تا توسعة ملی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری.

-      سند راهبردی گفتمان توسعة نظام آموزش، پژوهش و فنّاوری کشور(1394). وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری.

-      صالحی عمران، ابراهیم و فاطمه حسین‌تبار مرزبالی(1394). «آموزش عالی، رویکرد پست‌مدرنیسم و توسعة خوشه‌های صنعتی». انجمن آموزش عالی ایران، ش 6(4): ۱-19.

-      صادقی، زینب؛ رضا محتشمی، امیر میری و سبحان صادقی(1389). «خلاقیت در آموزش عالی؛ گامی اساسی در جهت توسعة پایدار». راهبردهای آموزش، دورة سوم، ش 1: 28-23.

-      عسکری مقدم، رضا(1397). «طرحی برای سنجش فرهنگ علمی و دانشگاهی». مطالعات اجتماعی ایران، ش 12(2): ۵۳-82.

-      فاضلی، نعمت‌الله(1386). «فرهنگ نقد و نقادی(چیستی چرایی و چگونگی نقد و نقادی در اجتماعات علمی)». آیین دی، ش 10: 53-47.

-      فتح‌آبادی، جلیل(1393). «نگرش اعضای هیئت علمی دانشگاه تهران به فعالیتهای فرهنگی استادان بر اساس ماده اول آیین‌نامة ارتقا». تحقیقات فرهنگی ایران، ش 7(2): ۹۷-116.

-      فراستخواه، مقصود(1385). «اخلاق علمی رمز ارتقای آموزش عالی: جایگاه و سازوکارهای اخلاقیات حرفه‌ای علمی در تضمین کیفیت آموزش عالی ایران». اخلاق در علوم و فنّاوری، ش 1: 28-13.

-      فراستخواه، مقصود(1389). دانشگاه و آموزش عالی: منظرهای جهانی و مسئله‌های ایرانی. تهران: نی.

-      فقیه نصیری، مریم و کیومرث نیازی آذر(1394). «طراحی مدل جهت انتقال فنّاوری نوین در نظام آموزش عالی». نوآوری و ارزش‌آفرینی، ش 3(6): ۵۵-66.

-      قائدعلی، حمیدرضا و مهدی عاشوری(1393). «مشکلات و کاستی‌های اثربخشی فعالیتهای فرهنگی در دانشگاه». پاسداری فرهنگی انقلاب اسلامی در دانشکده علوم انسانی اسلامی و قدرت نرم دانشگاه افسری و تربیت پاسداری امام حسین(ع)، ش 4(9): ۱۶۹-190.

-      قاسمی، افسانه(1398). «تجربۀ زیسته و ادراک شدة دانشجویان از فرهنگ دانشگاهی (تحصیلات تکمیلی گروه علوم انسانی دانشگاه تهران)». جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، ش 6(13): 126-95.

-      قانعی راد، محمدامین(1385). «نقش تعاملات دانشجویان و اساتید در تکوین سرمایۀ اجتماعی دانشگاهی». جامعه‌شناسی ایران، ش 7(1): ۳-29.

-      قانعی راد، محمدامین؛ امیر ملکی و زهرا محمدی(1393). «مطالعة دگرگونی فرهنگی در سه نسل دانشگاهی(مطالعة موردی: اساتید علوم اجتماعی دانشگاههای تهران)». جامعه‌شناسی ایران، ش 14(1): 64-30.

-      قورچیان، نادرقلی؛ حمیدرضا آراسته و پریوش جعفری(1383). دایره‌المعارف آموزش عالی. جلد دوم. تهران: بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی.

-      کرمی، مرتضی و هدی فتاحی(1392). «تغییر برنامة درسی آموزش عالی؛ مورد: برنامة درسی دورة کارشناس ارشد برنامه‌ریزی آموزشی». مطالعات برنامة درسی آموزش عالی، ش 4(7): ۱۱۰-136.

-      کلینی، ثقه‌الاسلام(1374). اصول الکافی. جلد 5. تهران: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.

-      مزروعی، خسرو و مهدی کمال غریبی مفرد(1393). «پست‌مدرنیسم و جهانی شدن فرهنگ با تأکید بر دیدگاه انتقادی ژان فرانسوا لیوتار». مطالعات سیاسی، ش 7(26): ۱۰۷-136.

-      ممنون، مینا؛ فریبا عدلی و پروین صمدی(1396). «نقش فرهنگ دانشگاهی بر سهیم‌سازی دانش میان اعضای هیئت علمی مطالعۀ موردی دانشگاه الزهرا(س)». اندیشه‌های نوین تربیتی، ش 13(1): ۲۹-49.

-      نامور، یوسف؛ محمد یمنی دوزی سرخابی، محمدامین قانعی راد و محبوبه عارفی(1397). «آسیب‌شناسی فرهنگ دانشگاهی در ایران بر اساس تحلیل محتوای مطالعات انجام شده داخل کشور». رهیافتی نو در مدیریت آموزش عالی، ش 9(3): ۱-24.

-      نوروززاده، رضا؛ رضا محمودی، کوروش فتحی واجارگاه و عبدالرحیم نوه ابراهیم(1385). «وضعیت سهم مشارکت دانشگاهها در بازنگری برنامة درسی مصوّب شورای عالی برنامه‌ریزی». پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، ش 12(4): ۷۱-92.

-      همتی، رضا و شهناز اصلانی(1394). «عوامل مؤثر شکل‌گیری هویت دانشگاهی با تأکید بر نقش اینترنت». پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، ش 21(3): ۱۲۱-149.

-       Albrecht, K. & S. Albrecht (1987). The Creative Corporation. Richard d Irwin.

-       Austin, A.E. (1990). "Faculty Cultures, Faculty Values". New Directions for Institutional Research, 68: 61-74.

-       Baker, D.P. (2017). Pennsylvania State University. He writes about the effects of education on cognition, health, and society. He is coauthor of National Differences, Global Similarities: World Culture and the Future of Schooling (Stanford University Press, 2005) and author of The Schooled Society: The Educational Transformation of. The Century of Science: The Global Triumph of the Research University33, 277.

-       Baldridge, J.V. (1971). Power and Conflict in the University. New York: John Wiley.

-       Bartell, M. (2003). "Internationalization of Universities: A University Culture-Based Framework". Higher Education, 45(1): 43-70.

-       Becher, T. (1981). "Towards a Definition of Disciplinary Cultures". Studies in Higher education, 6(2): 109-122.

-       Bergquist, W.H. & K. Pawlak (2007). Engaging the Six Cultures of the Academy: Revised and Expanded Edition of the four Cultures of the Academy. John Wiley & Sons.

-       Clark, B.R. (1985). "Listening to the Professoriate". Change: The Magazine of Higher Learning, 17(5): 36-43.

-       Clark, B.R. (1986). The Higher Education System: Academic Organization in Cross-National Perspective. Univ of California Press.

-       Cohen, M.D. & J.G. March (1974). Leadership and Ambiguity: The American College President.

-       Dill, D.D. (1982). “The Management of Academic Culture: Notes on the Management of Meaning and Social Integration”. Higher Education, Vol. 11, No. 3: 303-320.

-       Freeman, S.J. & K.S. Cameron (1991). "Cultural Congruence, Strength and Type: Relationships to Effectiveness". Research in Organizational Change and Development, 5, 23, 58: 409-422.

-       Huda, M.; N. Sabani, M. Shahrill, K.A. Jasmi, B. Basiron & M.I. Mustari (2017). "Empowering Learning Culture as Student Identity Construction in Higher Education". In: Student Culture and Identity in Higher Education (160-179). IGI Global.

-       Kamp, P.M. (2017). The Lean Journey for Dutch Higher Education Institutions: a way to go? (Master's thesis, University of Twente).

-       Kuh, G.D. & E.J. Whitt (1988). "The Invisible Tapestry. Culture in American Colleges and Universities". ASHE-ERIC Higher Education, Report No. 1, 1988. Association for the Study of Higher Education, Dept. E, One Depont Circle, Suite 630, Washington, DC 20036-1183.

-       Kumpfer, K.L. (2002). "Factors and Processes Contributing to Resilience". In: Resilience and Development (179-224). Springer, Boston, MA.

-       Leifer, R. (1979, June). "The Social Construction of Reality and the Evolution of Mythology as a Means for Understanding Organizational Control Processes". In Institute of Management Science International Meeting.

-       Maciąg, J. & Harrison (2019). Lean Culture in Higher Education. Springer International Publishing.

-       March, J.G. & J.P. Olsen (1976). "Organizational Choice under Ambiguity". Ambiguity and Choice in Organizations, 2: 10-23.

-       Masland, A.T. (1985). "Organizational Culture in the Study of Higher Education". The Review of Higher Education, 8(2): 157-168.

-       Paulsen, M.B. (2016). Higher Education: Handbook of Theory and Research (Vol. 31). J.C. Smart (Ed.). Springer.

-       Pinheiro, R.; L. Geschwind, H.F. Hansen & K. Pulkkinen (2019). Reforms, Organizational Change and Performance in Higher Education: A Comparative Account from the Nordic Countries. Palgrave Macmillan.

-       Rezende, F. (2011). "Dynamics of Identity in the Academic Fieldand Implications to Science Students’ Identity Formation". Cultural Studies of Science Education, 6(1): 187-192.

-       Rice, R.E. (1986). "The Academic Profession in Transition: Toward a New Social Fiction". Teaching Sociology, 12-23.

-       Rong, T.A.N. & S.U.N. Hongwei (2017). "The Democratic “Globalization” and “Localization” Under the Culture Diversification". Canadian Social Science, 13(3): 7-13.

-       Schein, E.H. (2004). Organizational Culture. Translated by Mohammad Ibrahim Mahjoub. Tehran: Franashr.

-       Schein, E.H. (2010). Organizational Culture and Leadership (Vol. 2). John Wiley & Sons.

-       Schein, E.H (1985). Organizational Culture and Leadership: A Dynamic View. San Francisco: Jossey-Bass.

-       Schein, E.H. (1991). “What is Culture?. In: P.J. Frost, L.F. Moore, M.R.E. Louis, C.C. Lundberg & J.E. Martin (Eds.). Reframing Organizational Culture, (P. 243-253). Newbury Park, CA: Sage Publications, Inc.

-       Smith, G.D. & L.E. Steadman (1981). "Present Value of Corporate History". Harvard Business Review, 59(6): 164-173.

-       Välimaa, J. (2008). "Cultural Studies in Higher Education Research". Cultural Perspectives on Higher Education, 9-25.

-       Amin Mozaffari, Farough; Mohammad Abbaszadeh & Rajab Rezaei Farhadabad (2015). "Investigating the Relationship between Discipline Culture and Different Types of Academic Cultures at Tabriz University". Journal of Applied Sociology, 26(4): 1-24.

-       Askari Moghaddam, Reza (2018). "A Plan for Measuring Academic and Academic Culture". Iranian Journal of Social Studies, 12(2): 53-82.

-       Bagheri, Khosro (2008). An Introduction to the Philosophy of Education of the Islamic Republic of Iran, Volume I. Tehran: Scientific and Cultural Publications.

-       Bagheri Heydari, Fatemeh (2015). "Investigating the Factors Affecting Academic Identity Among Students Case Study of Universities Payam Noor, non-governmental". Culture in Islamic University, 5(4): 5-87.

-       Bourdieu, Pierre (2003). Forms of Capital in Social Capital: Trust, Democracy and Development. Translated by Afshin Khakbaz and Hassan Pouyan. Tehran: Shirazeh Publishing.

-       Faghih Nasiri, Maryam & Kiomars Niazi Azar (2015). "Designing Model for Transfer of New Technology in Higher Education System". Journal of Innovation and Value Creation, 3(6): 55-66.

-       Fath Abadi, Jalil (2014). "Faculty Members' Attitude toward the Cultural Activities of Professors Based on First Article of the Promotion Regulations". Iranian Journal of Cultural Research, 7(2): 97-116.

-       Fazeli, Nematollah (2007). "Culture of Criticism and Criticism (What, why, and how to Criticize and Criticize Scientific Communities)". Journal of Religion Day, 10: 47-53.

-       Frastkhah, Maghsoud (2006). "Academic Ethics, The Secret of Higher Education Promotion: The Status and Mechanisms of Scientific Professional Ethics in Guaranteeing the Quality of Iranian Higher Education". Journal of Ethics in Science and Technology, 13-28.

-       Frastkhakh, Maghsoud (2010). University and Higher Education: Global Perspectives and Iranian Issues. Tehran: Ney Publishing.

-       Ghaed Ali, Hamid Reza & Mehdi Ashouri (2014). "Problems and Shortcomings in the Effectiveness of Cultural Activities at the University". Two Cultural Journals of Islamic Revolution Cultural Preservation in the Faculty of Islamic Humanities and the Soft Power of Imam Hussein Officers and Guardian Education University, 4(9): 169-190.

-       Ghanei Rad, Mohammad Amin (2006). "The Role of Students and Professors Interactions in the Development of Academic Social Capital". Iranian Journal of Sociology, 7(1): 3-29.

-       Ghanei Rad, Mohammad Amin; Amir Maleki & Zahra Mohammadi (2014). "A Study of Cultural Transformation in Three Generations of Academics (Case Study: Social Sciences Professors of Tehran Universities)". Iranian Journal of Sociology, 14(1): 30-64.

-       Ghasemi, Afsaneh (2019). "Students' Perceived and Lived Experiences of Academic Culture (Graduate of Humanities, University of Tehran)". Journal of Sociology of Social Institutions, 6(13): 95-126.

-       Ghourchian, Nadargoli; Hamid Reza Arasteh & Parivash Jafari (2004). Higher Education Encyclopedia. Tehran: The Great Persian Encyclopedia Foundation, Volume II.

-       Hemmati, Reza & Shahnaz Aslani (2015). "Factors Influencing Academic Identity with Emphasis on the Role of the Internet". Higher Education Research and Planning Quarterly, 21(3): 121-149.

-       Imam Khomeini, Rouhollah (1998). University and Academics from Imam Khomeini's Point of View. Tehran: Institute for Organizing and Publishing Imam Khomeini's Works.

-       Karami, Morteza & Hoda Fatahi (2013). "Changing Higher Education Curriculum: The Case of the Undergraduate course in Educational Planning". Two Higher Education Curriculum Studies Quarterly, 4(7): 110-136.

-       Koleyni, Thaqat al-Islam (1995). Principles of Al-kafi. Vol. 5. Tehran: Office of Islamic Studies and History.

-       Mamnoon, Mina; Fariba Adly & Parvin Samadi (1396). "The Role of Academic Culture on Knowledge Sharing among Faculty Members of Alzahra University Case Study". Modern Educational Thoughts Quarterly, 13(1): 29-49.

-       Mazroui, Khosro & Mahdi Kamal Gharibi Mofrad, (2014). "Postmodernism and the Globalization of Culture with Emphasis on the Critical View of Jean-François Lyotard". Journal of Political Studies, 7(26): 107-136.

-       Namvar, Youssef; Mohammad Yamani Duzhi Sarkhabi, Mohammad Ghanee Rad & Mahboubeh Arefi (1979). "Pathology of Academic Culture in Iran Based on Content Analysis of Domestic Studies". New Approach to Higher Education Management, 9(3): 1-24.

-       Norouzzadeh, Reza; Reza Mahmoudi, Kurosh Fathi Wajarghah & Abdolrahim Naveh Ebrahim (2006). "The Contribution Status of Universities' Participation in Curriculum Review Approved by the Higher Planning Council". Quarterly Journal of Research and Planning in Higher Education, 12(4): 71-92.

-       Proposed Programs of the Minister of Science, Research and Technology to the Islamic Consultative Assembly (2018). http://nameh.irphe.ir/Content.aspx?Page_ID=12.

-       Sadeghi, Zeinab; Reza Mohtashami, Amir Miri & Sobhan Sadeghi (2010). "Creativity in Highr Education - a Key Step Towards Sustainable Development". Journal of Education Strategies, 3(2): 23-28.

-       Salehi Omran, Ebrahim & Fatemeh Hossein Tabar Marzbali, (2015). "Higher Education, the Postmodernist Approach and the Development of Industrial Clusters". Journal of Iranian Higher Education Association, 6(4): 1-19.

-       Strategic Document of Discourse on Development of Education, Research and Technology System of Iran (2015). Ministry of Science, Research and Technology.

-       Tamanna, Saeed & Somayeh Samadi (2016). "The Relationship between Cultural Capital and Social Capital with Students' Awareness of Academic Culture". Quarterly Journal of Research and Planning in Higher Education, 22(1): 99-126.

-       Tamimi Alamadi, Abdul Wahed bin Mohammed (1989). Pride and rage. Qom: Dar al-Islam al-Islami.

-       University of Tehran (2011). University of Tehran Perspective Document on Horizon 1404.

-       Zahedi Asl, Mohammad (2009). Professional Ethics and Culture in Scientific Development to National Development. Institute for Cultural and Social Studies, Ministry of Science, Research and Technology.

-       Zakar Salehi, Gholamreza (2017). "Iranian University and Functional Identity Conflict: In Search of the Lost Pattern". Journal of Educational Foundations, 7(1): 27-46.

-       Zolfagharzadeh, Mohammad Mehdi; Ali Naghi Amiri & Hassan Zarei Matin (2011). "Discovering "University Culture": Theoretical and Typological Analysis of University Culture Studies". Two Strategic Management Thoughts, 5(1): 45-97.