نقد محتوایی احادیث ناظر به جنین‌شناسی، با تأکید بر مصداق‌شناسی ترابط علم و دین

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای فقه و اصول، استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه اراک

2 دکترای بافت‌شناسی و جنین‌شناسی، استاد تمام گروه زیست‌‌شناسی دانشکده علوم پایه، دانشگاه اراک.

3 دکترای کلام اسلامی، استاد تمام پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

چکیده

هدف: مقالة پیش رو در صدد ارزیابی محتواییِ روایاتی بود که در آنها نکاتی در زمینة مسائل علم جنین‌شناسی بیان شده است و رویکرد آن، یافتن جایگاه این روایات در مصداق‌شناسی نحوة رابطة متقابل علم و دین بود. روش: با بررسی منابع کتابخانه‌ایِ معتبر در حوزة جنین‌شناسی و جستجو در تفاسیر اثری و منابع روایی فریقین، مطالعة تطبیقی صورت گرفت و گزاره‌های روایی متعارض با یافته‌های علوم تجربی از روایاتی که با یافته‌های علمی توافق و حتی بر آنها تقدّم دارند، متمایز شدند. یافته‌ها: با بررسی تطبیقی میان روایات اسلامی و یهودی و دستاوردهای علمی، تعارض خرافات و جعلیّات اسرائیلی با علم، و نفوذ این خرافات به برخی روایات اسلامیِ ناظر به جنین‌شناسی اثبات شد. برای مثال، زمانبندی 30 یا 40 روزه برای «نطفه»، «علقه» و «مضغه» و همچنین تعیین زمان چهار ماهگی برای تعیین جنسیّت جنین در این روایات، در تعارض با یافته‌های علمی و تجربی می‌باشند و این تعارض، عدم اعتبار برخی گزاره‌های رواییِ منسوب به دین را ثابت می‌کند. اما تعیین زمان 9روزگی برای لانه‌گزینی نطفه در روایت امام باقر(ع) یک اعجاز علمی محسوب می‌شود. نتیجه‌گیری: علاوه بر اثبات شمول علم امام معصوم نسبت به تکوینیّات و توافق علم و دین، عدم تعارض علم برهانی و گزارة دینی معتبر از نظر محتوا و سند تأیید می‌شود.

کلیدواژه‌ها


-      قرآن کریم.

-      ابن بابویه‏، محمد بن علی صدوق(1385). علل الشرائع. قم: کتابفروشى داورى.‏

-      ابن درید، محمدبن حسن(1988 م). جمهره اللغه. بیروت: دارالعلم الملایین.

-      ابن عطیه اندلسی، عبدالحق(1422 ق). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دار الکتب العلمیه.

-      ابن فارس، احمد(1404 ق). معجم مقاییس اللغه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.

-      ابن منظور، محمد بن مکرم(1414 ق). لسان العرب. بیروت: دارالصادر.

-      ازهری، محمد بن احمد(1421 ق). تهذیب اللغه. بیروت: داراحیاءالتراث العربی.

-      اسماعیل بن عبّاد(1404 ق). المحیط فی اللغه. بیروت: عالم الکتب.

-      افشاری، عاطفه(1388). اطلس جنین‌شناسی همراه با آیات قرآن. قم: وثوق.

-      بروجردی طباطبایی، سید حسین(1429 ق). جامع احادیث الشیعه. تهران: فرهنگ سبز.

-      تبریزی، جواد(1428 ق). تنقیح مبانی الاحکام-کتاب الدیات. قم: دارالصدیقه الشهیده.

-      ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد(1418 ق). جواهر الحسان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.

-      جوادی آملی، عبدالله(1389). منزلت عقل در هندسة معرفت دینی. قم: اسراء.

-      جوهری، اسماعیل بن حماد(1376). الصحاح. بیروت: دارالعلم الملایین.

-      حر عاملی، محمد بن حسن‏(1409 ق). تفصیل وسائل الشیعه. قم: مؤسسة آل البیت.

-      حسنی، سعید(1396). جنین‌شناسی فقهی. اراک: جهاد دانشگاهی.

-      حکیم، سید محسن(1410 ق). منهاج الصالحین. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.

-      حلّی، نجم‌الدین جعفر بن حسن(1408 ق). شرایع الاسلام. قم: اسماعیلیان.

-      خسروپناه، عبدالحسین(1393). در جستجوی علوم انسانی اسلامی. قم: معارف.

-      خسروپناه، عبدالحسین(1390).کلام جدید با رویکرد اسلامی. قم: معارف.

-      خویی، سید ابوالقاسم(1422 ق). مبانی تکمله المنهاج. قم: احیاء آثار الامام الخویی.

-      خویی، سید ابوالقاسم(بی‌تا). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرجال. [بی‌جا]: [بی‌نا).

-      رضایی اصفهانی،محمدعلی(1386). اعجاز و شگفتی‌های قرآن کریم. قم: میراث ماندگار.

-      رفیعی محمدی، ناصر(1384). درسنامه وضع حدیث. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.

-      سادلر، توماس(1386). جنین‌شناسی پزشکی لانگمن 2006. ترجمة فرید ابوالحسنی و همکاران. تهران: ارجمند.

-      سبزواری، سید عبدالاعلی(1413 ق). مهذّب الاحکام. قم: المنار.

-      سلیمانی، حسین(1384). «حقوق جنین در یهودیت». باروری و نابارور، ش 4: ۳۸۶-362.

-      سیوطی، جلال‌الدین(1385). البهجه المرضیّه. قم: دارالحکمه.

-      سیوطی، جلال‌الدین(1404 ق). الدرالمنثور فی تفسیر المأثور. قم: کتابخانه آیه‌الله مرعشی نجفی.

-      شعرانی، ابوالحسن(1419 ق). ترجمه و شرح تبصره المعلّمین. تهران: منشورات اسلامیه.

-      طباطبایی، سید محمدکاظم(1393). منطق فهم حدیث. قم: مؤسسه امام خمینی(ره).

-      طبرسی، فضل بن حسن(1425 ق). مجمع البیان لعلوم القرآن. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.

-      طبری، محمد بن جریر(1412 ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفه.

-      طوسی، محمدبن حسن(1429 ق). الفهرست. قم: فقاهت.

-      طوسی، محمد بن حسن(1407 ق).‏ تهذیب الأحکام. تهران: دارالکتب الإسلامیه.

-      عاملی، زین‌الدین(شهید ثانی)(1410 ق). الروضه البهیّه. حاشیة سید محمد کلانتر. قم: کتابفروشی داوری.

-      عرفانیان یزدی، غلامرضا(بی‌تا). مشایخ الثلاث. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزة علمیه.

-      عسکری، حسن بن عبدالله(1400 ق). الفروق فی اللغه. بیروت: دارالآفاق الجدیده.

-      فیومی، احمد بن محمد(1414 ق). مصباح المنیر. قم: دارالهجره.

-      قرطبی، محمدبن احمد(1364). الجامع لاحکام القرآن. تهران: ناصرخسرو.

-      قطیفی، احمد بن صالح‌(1422 ق). رسائل آل طوق. بیروت: دارالمصطفى لإحیاء التراث.

-      کلینی، محمد بن یعقوب‏(1407 ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.

-      گایتون، هال(1389). فیزیولوژی پزشکی. ترجمة پروین بابایی و همکاران. تهران: کتاب ارجمند.

-      گلپایگانی، سید محمدرضا(1409 ق). مجمع المسائل. قم: دارالقرآن الکریم.

-      مجلسی، محمدباقر(1410 ق). بحار الأنوار. بیروت: مؤسسه الطبع و النشر.

-      محسنی قندهاری، محمدآصف(1424 ق). الفقه و مسائل طبیّه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه.

-      معرفت، محمدهادی(1391). تفسیر و مفسّران. ترجمة علی خیاط. قم: تمهید.

-      مور، کیت و تی پرسائود(1384). جنین‌شناسی کاربردی انسان. ترجمة علیرضا فاضل و همکاران. مشهد: دانشگاه فردوسی.

-      نجاشی، احمدبن علی(1432 ق). الفهرست. قم: جامعه مدرسین.

-      نجفی، محمدحسن(1404 ق). جواهرالکلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

-      نظری توکلی، سعید(1391).«حاملگیهای چندقلویی و بررسی تطبیقی جواز کاهش جنین در آیین‌ یهود و دین مبین اسلام». فقه پزشکی(تهران: دانشگاه شهید بهشتی)، ش 13: ۱۳۱-126.

-      نورمحمدی، غلامرضا(1388). «مراحل رشد جنین از منظر قرآن». پژوهشهای میان‌رشته‌ای قرآنی، ش 2: 14.

-      ویلیامز(1393). بارداری و زایمان. ترجمة هدی محمدخانی و همکاران. تهران: حیدری.

-       Holy Quran.

-       Afshari, Atefe (2009). Embryology by Quran. Qom: Vothoogh.

-        Ameli, Zein Al-Din (1410 AH). Al-Rowzah Al-Bahiah. Qom: Davari Bookshop.

-        Askari, Hasan (1400 AH). Al-Foroogh fe Al-Loghah. Beirut: Dar Al-Afagh.

-       Azhari, Mohammad (1421 AH). Tahzib Al-Loghah. Beirut: Dar Ehyaa Al-Torath Al-Arabi.

-       Boroujerdi Tabatabaei, Seyyed Hossein (1429 AH). Collection of Shia Traditions. Tehran: Farhang-e Sabz.

-       Erfanian, Gholam Reza (No Date). Mashayekh Al-Salas. Qom: Islamic Publicity Bureau of Seminary.

-       Fayyoumi, Ahmad (1414 AH). Mesbah Al-Monir. Qom: Dar Al-Hejrah.

-       Ghatifi, Ahmad (1422 AH). Rasael Al-e Towgh, Beirut: Dar Al-Mostafa.

-       Ghortobi, Mohammad (1985). Al-Jame Le Ahkam Al-Quran. Tehran: Naser Khosro.

-       Golpayegani Seyyed Mohammad Reza (1409 AH). Majma Al-Masael. Qom: Dar Al-Quran.

-        Guyton, H. (2010). Medical Physiology, Translated by: P. Babaee. Tehran: Arjmand.

-       Hakim, Seyyed Mohsen (1420 AH). Menhaj Al-Salehin. Beirut: Dar Al-Taarof.

-       Hassani, Saeid (2017). Study of Islamic Law as to Embryo. Arak: Jahad-e-Daneshgahi.

-       Helli, Jafar ibn Hassan (1408 AH). Sharaye Al-Islam. Qom: Ismaeelian.

-       Hor-e-Ameli, Mohammad ibn Hassan (1409 AH). Tafsil-e-Vasael Al-Shiah. Qom: Aal-Al-Beit.

-       Ibn Atiye Andolosi, Abdol-Hagh (1422 AH). Al-Moharar Al-Vajiz. Beirut: Dar Al-Kotob Al-Elmiah.

-       Ibn Babouye, Saddough (2006). Elal Al-Sharae. Qom: Davari Bookshop.

-       Ibn Doraid, Mohammad (1988). Jamhara Al-Loghah. Beirut: Dar Al-Elm.

-       Ibn Fares, Ahmad (1404 AH). Mojam Maghays Al-Loghah. Qom: Maktab Al-Aalamol Islami.

-       Ibn Manzoor (1414 AH). Lesanol-Arab. Beirut: Dar Al-Sader.

-       Ismaeel Ibn Obbad (1404 AH). Al-Mohit fe Al-Loghah. Beirut: Alamol-Kotob.

-       Javadi Amoli, Abdollah (2010). Status of Intellect in Islamic Thought. Qom: Esra.

-       Jowhari, Esmaeil (1997). Al-Sehah. Beirut: Dar Al-Elm.

-       Khosropanah, Abdolhossein (2011). New Theology an Islamic Approach. Qom: Maaref.

-       Khosropanah, Abdolhossein (2014). Search for Islamic Humanities. Qom: Maaref.

-       Khoei, Seyyed Abolghasem (1422 AH). Foundation of Takmelah Al-Menhaj. Qom: Al-Asar Al-Imam Al-Khoyi.

-       Khoei, Seyyed Abolghasem (No Date). Mojam Rejal-e Shiah.

-       Koleini, Mohammad (1407 AH). Al-Kafi. Tehran: Dar Al-kotob Al-Islamie.

-       Majlesi, Mohammad Bager (1410 AH). BeharAl-Anvar. Beirut.

-       Marefat, Mohammad Hadi (2012). Exegesis & Exegetes. Trnslate: Ali Khayyat. Qom: Al-Tamhid.

-       Mohseni, Mohammad Asef (1424 AH). Al-Figh Va Masael Al-Tebbiah. Qom: Islamic Publicity Bureau of Seminary.

-       Moore, Keith.L & T. Persaoud (2005). The Developing Human,Clinically Oriented Embryology. Translate: Dr. Alireza Fazel & others. Mashhad: Ferdowsi University.

-       Najafi, Mohammad Hassan (1404 AH). Javaher Al-Kalam. Beirut: Dar Ehyaa Al-Torath Al-Arabi.

-       Najashi, Ahmad (1432 AH). Al-Fehrest. Qom: Jame Modarresin.

-       Nazari, T.S. (2012). "A Comparative Study of Multiple Pregnancies and Fetal Religion Judaism and Islam". Figh of Medicine Journal (Tehran: Shahid Beheshti University of Medical Sciences), 13: 126-137.

-       Noormohammadi, Gholamreza (2009). "Development Process of Embryo with Quran". Research Interdisciplinary about Quran, 2: 14.

-       Rafyee Mohammade, Naser (2005). Textbook Anent Apocryphal Traditions. Qom: Theological World Center.

-       Rezaei Esfahani, Mohammad Ali (2007). Miracles in Quran. Qom: Mirath-e-Mandegar.

-       Sabzevari, Seyyed Abd Al-Aala (1413 AH). Mohazzab Al-Ahkam. Qom: Al-Menar.

-       Sadler, Thomas W. (2007). Langman, s Medical Embryology. Translate: Farid Abolhassani. Tehran: Arjmand.

-       Sharani, Abolhassan (1419 AH). Translate of Tabserah Al-Motaallemin. Tehran: Islamic Library.

-       Soleimani, Hossein (2005). "Embryo Law in Judaism". Journal of Reproduction & Infertility, 4: 362-386.

-       Soyouti, Jalal Al-din (2006). Al-Bahjat Al-Marziah. Qom: Dar Al-Hekmah.

-       Soyouti, Jalal Al-din (1404 AH). Al-Dor Al-Mansoor. Qom: Marashies Library.

-       Tabari, Mohammad ibn Jarir (1412 AH). Jame Al-Bayan. Beirut: Dar Al-Marefah.

-       Tabarsi, Fazl ibn Hassan (1425 AH). Majma Al-Bayan. Beirut: Al- Alami.

-       Tabatabaee Seyyed Mohammad Kazem (2014). The Logic of Hadith Understanding. Qom: Imam Khomeini University.

-       Tabrizi, Javad (1428 AH). Tanghaih Mabani Al-Ahkam. Qom: Dar Al-Seddighah.

-       Thaalebi, Abd Al-Rahman (1418 AH). Javaher Al-Hesan. Beirut: Dar ehyaa Al-Torath Al-Arabi.

-       Toosi, Mohammad ibn Hassan (1429 AH). Al-Fehrest. Qom: Feghahat.

-       Toosi, Mohammad ibn Hassan (1407 AH). Tahzib Al-Ahkam. Tehran: Dar Al-Kotob Al-Islamie.

-       Williams (2014). Williams Obstetrics. Translate: Hoda Mahammadkhani. Tihran: Heidari.