نقد اصل ابداعی حاکم بر تربیت اخلاقی فایده‌گرای جان استوارت میل بر اساس قاعدة اسلامی لاضرر

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فلسفة تعلیم و تربیت، دانشگاه اصفهان. گروه فلسفة تعلیم و تربیت، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی.

2 دکترای فلسفة تعلیم و تربیت، دانشیار گروه فلسفة تعلیم و تربیت، دانشگاه اصفهان

چکیده

هدف: هدف از انجام این پژوهش، نقد اصل ضرر حاکم بر تربیت اخلاقی فایده‌گرای میل بر اساس قاعدة اسلامی لاضرر بود. روش: روش پژوهش، تحلیل محتوای کیفی مضمون‌کاوی بوده است. یافته‌ها: در دیدگاه میل، بحث از وظیفة قلمرو کارایی اصل ضرر را نشان می‌داد. تربیت اخلاقی در این دیدگاه بسته به اینکه رفتار فرد به حقوق و آسایش دیگران زیان می‌زند یا نه، متفاوت بوده و مؤلفه‌های دخیل در این تربیت، عدالت و تدبیر بودند. بر اساس قاعدة لاضرر، دو نقد اساسی به اصل ضرر وارد است: الزامی بودن نهی ضرر مادی و غیر مادی به دیگران در هر دو حوزة تعریف و مصداق و فاقد ضمانت اجرای قوی بودن اصل ضرر در عدم زیان به خود و اصلاح دارندگان رفتارهای ناخوشایند. غفلت اصل ضرر در مورد نخست، باعث ایجاد ناسازواری در تربیت اخلاقی شده؛ به گونه‌ای که دقیقاً مشخص نیست تربیت اخلاقی چه مفهومی دارد و فقدان دومی، منجر به عدم تحقق کامل تربیت اخلاقی یعنی به مفهومی که حقیقتاً تربیت اخلاقی نامیده می‌شود، می‌شود. نتیجه‌گیری: اگر چه میل، اصل ضرر را در راستای دستیابی به فایده یا اصل بیشترین خوشی تدوین کرده، اما بر اساس دو نقد مذکور می‌توان گفت که این اصل نمی‌تواند هدف مذکور را که هدف تربیت اخلاقی نیز است، آنچنان که باید محقق سازد. لذا اصل ضرر میل نیازمند بازنگری‌های جدّی بر اساس قاعدة لاضرر تشخیص داده شد تا بتواند به عنوان اصل حاکم بر تربیت اخلاقی فایده‌گرا پذیرفته شود.

کلیدواژه‌ها


-      قرآن کریم.

-      امام خمینی، سید روح‌الله(1410 ق).الرسائل. جلد 1. قم: اسماعیلیان.

-      جهانبگلو، رامین(1387). در جست‌وجوی آزادی؛ گفتگو با آیزایا برلین. ترجمة خجسته کیا. تهران: نی.

-      حرّ عاملی، محمدبن حسن(1367). وسائل الشیعه. جلد 11 و 12. تهران: دارالکتب الاسلامیه.

-      حلّی، ابومنصور حسن بن یوسف مطهّر(بی‌تا). تحریر الاحکام الشریعه علی المذهب الإمامیه. جلد 2. مشهد: مؤسسه آل‌البیت(ع).

-      حلّی، حسین(1415 ق). بحوث فقهیه. بی‌جا: مؤسسه المنار.

-      راغب اصفهانی، حسین بن محمد(بی‌تا). المفردات فی غریب القرآن. مکه: مکتبه مصطفی نزار الباز.

-      سبحانی تبریزی، جعفر(1415 ق). الرسائل الأربع: قواعد اصولیه و فقهیه. جلد 2 و 3. قم: مؤسسه امام صادق(ع).

-      شهید ثانی، زین‌الدین‌بن علی(1377). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. جلد 14. قم: بنیاد معارف اسلامی.

-      صدر، سید محمدباقر(1417 ق). بحوث فی علم الاصول. جلد 5. قم: دائره‌المعارف فقه اسلامی.

-      طیار، عبدالله بن محمد(1418 ق). المخدرات فی الفقه الاسلامی. ریاض: دار ابن الجوزی.

-      فیومی، احمدبن محمد(1398 ق). المصباح المنیر. جلد 2. بیروت: دارالکتب العلمیه.

-      کاظمی خراسانی، محمدعلی(1409 ق).فوائد الاصول. جلد 3. قم: الاسلامی.

-      کلینی، محمد بن یعقوب(1421 ق). اصول کافی. جلد ۵. ترجمه محمدباقر کمره‌ای. تهران: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.

-      مجلسی، محمدباقر(1403 ق). بحارالانوار الجامعه لدرر الاخبار الائمه و الاطهار. جلد 51 و 72. بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.

-      محقق داماد، سید مصطفی(1385). قواعد فقه، جلد 1. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.

-      محمودی جانکی، فیروز(1386). «مبانی فلسفی منع حقوقی و کیفری ایراد ضرر به خود». حقوق، ش 37(1): 117-۱۵۷.

-      مکارم شیرازی، ناصر(بی‌تا). القواعد الفقهیه. جلد 1. نرم‌افزار مجموعه آثار آیت‌الله مکارم شیرازی.

-      مکارم شیرازی، ناصر(1383). تعزیر و گسترة آن. قم: مدرسه امام علی‌بن ابی‌طالب(ع).

-      موسوی، ابراهیم(1380). «قاعدة لاضرر». مجله حقوقی دادگستری، ش 65(35): ۵۵-76.

-      میل، جان استوارت(1379). انقیاد زنان. ترجمة علاءالدین طباطبایی. تهران: هرمس.

-      میل، جان استوارت(1389). تأملاتی در حکومت انتخابی. ترجمة علی رامین. تهران: نی.

-      میل، جان استوارت(1385). دربارة آزادی. ترجمه جواد شیخ‌الاسلامی. تهران: علمی و فرهنگی.

-      میل، جان استوارت(1388). فایده‌گرایی. ترجمة مرتضی مردیها. تهران: نی.

-      نجفی ‌خوانساری، موسی(1418 ق). منیه الطالب فی شرح المکاسب(تقریرات میرزا محمدحسین نائینی). جلد 3. قم: الاسلامی.

-      نراقی، احمد(1408 ق). عوائد الایام فی بیان قواعد الاحکام و مهمات مسائل الحلال و الحرام. قم: نصرتی.

-      واعظ حسینی بهسودی، محمدسرور(1417 ق). مصباح الاصول(تقریرات درس آیت‌الله سید ابوالقاسم خویی). قم: داوری.

-      هادی‌تبار، اسماعیل و مریم مهری متانکلایی(1398). «تعارض اصل ضرر و اصل آزادی در جرم‌انگاری سقط جنین». مجله حقوقیدادگستری، ش 83(105): 211-۲۳۴.

-      هامپتن، جین الیزابت(1384). «نظریة تعلیم اخلاقی مجازات». ترجمة حمید محبوبی. فقه و حقوق، ش 2(5): ۱۴۱-178.

-       The Holy Quran.

-       Bester, J.C (2018). “The Harm Principle Cannot Replace the Best Interest Standard”. The American Journal of Bioethics, 18(8): 9-19.

-       Cavalieri, Paola (1991). “Principle of Liberty or Harm Principle?” Between the Species, 7(3): 161-164.

-       Fayyomi, Ahmad Ibn Mohammad (2019). Luminous Light (Mesbah al-Monir). Vol. 2. Beirut: Dar al Kotob al Islamiyah.

-       Haditabar, Isma'il & Maryam Mehri Matankalaie (2019). “The Conflict between Harm Principle & Liberty Principle in Abortion Criminalization”. The Judiciary Law Journal, 83(105): 211-234.

-       Hampton, Jean Elizabet (2005). “The Moral Education Theory of Punishment”. Translation of Hamid Mahbubi. Jurisprudence & Law Journal, 2(5): 141-178.

-       Hilli, Hasan Ibn Yusuf ibn Mutahhar (No Dates). Tahrir al-Ahkam al-Sharia. Vol. 2. Mashhad: Albayt Institute.

-       Hilli, Hussein (1415). Buhuth Fiqhiyya. Almenar Institute.

-       Hurr Ameli, Mohammad Ibn Hasan (1988). Wasāìl al-Shīa. Vol. 11, 12. Tehran: Dar al Kotob al Islamiye.

-       Imam Khomeini, Roohollah (1410). Al-Risala. Vol. .1. Qom: Isma'ili an.

-       Jahanbegloo, Ramin (2008). In Search of Freedom; Interviews by Isaiah Berlin. Translation of Khojaste Kia. Tehran: Nashr-e Ney.

-       Kazemi Khorasani, Mohammad Ali (1409). Fawaid al-Usul. Vol. 3. Qom: Al-Islami.

-       Koleyni, Mohammad Ibn Yaqub (1421). Osule Kafi. Vol 5. Translation and Explanation of Mohammad Baqer Kamareei. Tehran: Office of History and Islamic Knowledge Studies.

-       Macleod, Christopher &‎Dale E. Miller (2016). A Companion to Mill. Hoboken: Wiley-Blackwell.

-       Mahmoudi Janaki, Firouz (2008). “The Philosophical Foundations of the Legal & Criminal Prohinition of Self-Harm”. Journal of Law, 37(1). 117-157.

-       Majlesi, Mohammad Baqer (1403). Bahar al-Anvar. Vol. 51, 72. Beirut: Dar Ehiya Torath al-Arabi.

-       Makarem Shirazi, Naser (2004). Taźir & its Scope. Qom: Publication of al Imam Ali ibn Abi Talib School (AS).

-       Makarem Shirazi, Naser (No Dates). Al-Qawāìd al-Fiqhiyya (Jurisprudence). Vol. 1. The Software of Collection of Works of Ayatollah GrandMakarem Shirazi.

-       Mill, John Stuart (1971). Essential Works of J. S. Mill: "Nature". Max Lerner (ed.). New York: Bantham Books.

-       Mill, John Stuart (2000). The Subjection of Women. Translation of Alaeddin Tabatabaei. Tehran: Hermes.

-       Mill, John Stuart (2006). The Essay on Liberty. Translation of Javad Sheikholeslami. Tehran: Elmi va Farhangi Pub.

-       Mill, John Stuart (2009). Autobiography of John Stuart Mill. Auckland: The Floating Press.

-       Mill, John Stuart (2009). Utilitarianism. Translation ofMorteza Mardiha. Tehran: Nashr-e Ney.

-       Mill, John Stuart (2011). Considerations on Representative Government. Translation of Ali Ramin. Tehran: Nashr-e Ney.

-       Mohaghegh Damad, Seyyed Mustafa (2006). Qawāìd Fiqhiyya (Jurisprudence), Vol. 1. Tehran: Islamic Sciences Publishing Center.

-       Mousavi, Ibrahim (2001). “Rule of Prohibition of Detriment”. The Judiciary Law Journal, 65(35): 55-76.

-       Nahra, Cinara (2014). “The Harm Principle and the Greatest Happiness Principle: The missing link”. Kriterion, 55(129): 99-110.

-       Najafi Khansari, Musa (1418). Monyat al-Taleb fi Hashiah al-Makaseb. Vol. 3. Qom: al Islami.

-       Narāqī, Mulla Ahmad (1408). Awāid al-Ayyām fi Bayān Qawāìd al-Ahkām. Qom: Maktabat Nosrati.

-       Ogunkoya, Dotun (2011). “John Stuart Mills Harm Principle as the Foundation for Healthy Social Relations”. Journal of International Social Research, 4(17): 516-533.

-       Ragheb Isfahani, Hussein Ibn Mohammad (No Dates). Al-Mofradat al- Qarib al-Quran. Makkeh: Maktabat Mustafa Nazar Albaz.

-       Sadr, Seyyed Mohammad Baqer (1417). Buhuth fi Ilm al-Usul. Vol. 5. Qom: Encyclopedia of Islamic Fiqh.

-       Saunders, Ben (2016). “Reformulating Mill’s Harm Principle”. Mind, 125, 1005–1032.

-       Shahid Thani, Zayn al-Din (1998). Masalik al-Afham fi Sharh Sharai al-Islam. Vol. 14. Qom: Maaref Islamic Institution.

-           Smart, John Jamieson Carswell (1956). “Extreme and Restricted Utilitarianism”. The Philosophical Quarterly, Oxford: Blackwell, 6, 344- 354.

-       Sobhani Tabrizi, Jafar (1415). Qawāìd i Fiqhiyya & Usuliyya. Vol. 2, 3. Qom: Imam Sadiq Institute.

-       Tayyar, Abdullah Ibn Jafar (1418). Al-Mokhadarat fi Al-Islamic Fiqh. Riyadh: Dar Ibn al-Jouzi.

-       Turner, Piers Norris (2014).“Harm and Mill’s Harm Principle”. Ethics, 124 (2), 299-326.

-       Vaez Husseini Behsudi, Mohammad Sorour (1417). Mesbah al-Usul. Qom: Dawari.