گونه‌شناسی تفاسیر عرفانی و تحلیل آنها

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری الهیات؛ علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه مازندران.

2 دکترای تخصصی الهیات، علوم قرآن و حدیث از دانشگاه تهران؛ دانشیار علوم قرآن و حدیث دانشگاه مازندران

چکیده

هدف: هدف در نوشتار پیش رو، شناساندن انواع تفاسیر عرفانی به عنوان روشی در تفسیر و بیان گونه‌گون بودن این روش تفسیری بود. تقسیم‌بندی به همراه تحلیل گونه‌ها، در حوزة آموزش و درک مطالب تفسیری مفید خواهد بود. روش: تحقیق حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر اسناد کتابخانه‌ای تنظیم شده است. یافته‌ها: به دلیل ذو بطون بودن قرآن و انسان، تفسیر عرفانی دارای مراتب است. کتابهای روش تفسیری در تقسیم‌بندی تفاسیر عرفانی، به دو یا سه نوع از تفسیر عرفانی اشاره کرده‌اند. تفاسیر عرفانی از گذشته تا کنون، سیر تکاملی خویش را می‌پیمایند و باید شناخته شوند. نتایج: تفسیر عرفانی به دو دسته تقسیم می‌شود: عرفان عملی و عرفان نظری؛ عرفان عملی شامل تفسیر باطنی(کاملاً مخالف ظواهر (افراطی) و تا حدودی موافق ظواهر(اعتدالی)) و تفسیر صوفی شامل تفسیر رمزی، اشاری، کشفی، الهامی، ذوقی و تداعی معانی است. تفسیر نظری شامل تفسیر بر اساس عرفان نظری و تفسیر انفسی است.
 

کلیدواژه‌ها


-      قرآن کریم. ترجمة مهدی الهی قمشه‌ای(1380). قم: الزهراء، چ دوم.

-      آشتیانی، سید جلال‌الدین(1370). شرح مقدمة قیصری بر فصوص الحکم. تهران: امیرکبیر.

-      ابن عربی، محی‌الدین محمد(1422 ق). تفسیر ابن عربی. محقق: سمیر مصطفی رباب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.

-      ابن عربی، محی‌الدین محمد(بی‌تا). فتوحات مکیه. بیروت: دار صادر.

-      استادی، رضا(1383). آشنایی با تفاسیر- عدم تحریف قران و چند بحث قرآنی. تهران: قدس، چ دوم.

-      استیس، والتر ترنس(1361). عرفان و فلسفه. ترجمة بهاءالدین خرمشاهی. تهران: سروش.

-      اسدی گرمارودی، محمد و بابک عزیزی(1390). «تبیین مراتب انسان کامل در اندیشة عرفانی عزیزالدین نسفی». پژوهشنامه عرفان، دورة دوم، ش 4: ۱۴-1.

-      اسعدی و همکاران(1389). «آسیب شناسی جریان­های تفسیری». قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

-      امام خمینی، سید روح‌الله(1378). تفسیر سورة حمد. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

-      ایازی، سید محمدعلی(1373). المفسّرون حیاتهم و منهجهم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

-      بانو اصفهانی، سیده نصرت امین(1361). مخزن العرفان در تفسیر قرآن. تهران: نهضت زنان مسلمان.

-      تمیمی مغربی، ابوحنیفه نعمان بن محمد(بی‌تا). تأویل الدعائم. محقق: محمدحسن اعظمی. قاهره: دارالمعارف.

-      تهانوی، محمدبن علی(1996 م). موسوعه کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم. بیروت: مکتبه لبنان.

-      جوادی آملی، عبدالله(1380). حیات عارفانه امام علی(ع). قم: اسراء.

-      جوادی آملی، عبدالله(1386). رحیق مختوم. محقق: حمید پارسانیا. قم: اسراء.

-      جوادی آملی، عبدالله(1387). عین نضاخ(تحریر تمهید القواعد). محقق: حمید پارسانیا. قم: اسراء.

-      حسن‌زاده آملی، حسن(1375). در آسمان معرفت؛ تذکرة اوحدی از عالمان ربانی. قم: تشیّع.

-      حسن‌زاده آملی، حسن(13۷8). ممد الهمم در شرح فصوص الحکم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

-      حسن‌زاده آملی، حسن(1381). هزار و یک کلمه، قم: بوستان کتاب، چ سوم.

-      حسین‌زاده، اکرم(1396). ماهیت تفسیر انفسی قرآن کریم. پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشکده علوم ومعارف اسلامی. استادراهنما: محمد شریفی. بابلسر: دانشگاه مازندران.

-      حسین‌زاده، اکرم و محمد شریفی(1396). «سیر تطور کیفیت رجعت از دیدگاه مفسّران انفسی». مشرق موعود، سال یازدهم، ش 44: ۳۰۶-285.

-      حسین‌زاده، اکرم و محمد شریفی(1395). «نقش تفسیر انفسی در تعمیق ایمان دینی با نگاهی بر آرای حسن‌زاده آملی و جوادی آملی». آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، دورة دوم، ش ۱: ۱۱۱-93.

-      خرمشاهی، بهاءالدین(بی‌تا). دانشنامة قرآن و قرآنپژوهی. (متن الکترونیکی). [بی‌جا]: [بی‌نا].

-      دفتر تبلیغات اسلامی(1394). فرهنگ‌نامه علوم قرآنی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ.

-      ذهبی، محمدحسین(بی‌تا). التفسیر و المفسّرون. بیروت: دار احیاء التراث العربی.

-      رازی، نجم‌الدین ابوبکربن محمد(1373). گزیدة مرصادالعباد. محقق: محمدامین ریاحی. تهران: علمی.

-      رضایی اصفهانی، محمدعلی(1382)، درسنامه روشها و گرایشهای تفسیری قرآن. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.

-      رضایی اصفهانی، محمدعلی(1388). «قرآن و زبان رمزی و تأویلی». پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم، ش 5: ۱۵۸-137.

-      رضایی اصفهانی، محمدعلی(1385). منطق تفسیر قرآن. قم: جامعه المصطفی العالمیه.

-      رضوان، عمربن ابراهیم(1413 ق). آراءالمستشرقین حول القرآن‌الکریم وتفسیره. ریاض: دارالطیبه.

-      زرقانی، محمدعبدالعظیم(1385). مناهل العرفان فی علوم القرآن. ترجمة محسن آرمین. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

-      زرین‌کوب، عبدالحسین(1362). ارزش میراث صوفیه. تهران: امیرکبیر، چ پنجم.

-      زرین‌کوب، عبدالحسین(1383). تصوّف ایرانی در منظر تاریخی آن. ترجمة مجدالدین کیوانی. تهران: سخن.

-      زرین‌کوب، عبدالحسین(1379). سرّ نی. تهران: علمی.

-      سراج طوسی، ابونصر(1914 م). اللمع فی التصوف. تصحیح رینولد آلن نیکلسون. لیدن: مطبعه بریل.

-      سید قطب، ابن ابراهیم شاذلی(1412 ق). فی ظلال القرآن. بیروت/قاهره: دارالشروق، چ هفدهم.

-      سیوطی(1416 ق). الاتقان فی علوم القرآن. بیروت: دارالفکر.

-      شاکر، محمدکاظم(1376). روشهای تأویل قرآن. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

-      شاهرودی، عبدالوهاب(1383). ارغنون آسمانی؛ جستاری در قرآن، عرفان و تفاسیر عرفانی. رشت: کتاب مبین.

-      شجاعی، حسین و همکاران(1394). «گونه‌شناسی انتقادات بر تفاسیر عرفانی و تحلیل آن». مطالعات قرآن و حدیث، سال نهم، ش ۱(۱۷): ۱۰۹-۱۳۶

-      شجاعی، محمد(1380 ق). مبانی نظری تزکیه(مقالات). تهران: سروش.

-      صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم(1340). کسر اصنام الجاهلیه. تهران: دانشگاه تهران.

-      صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم(1360). تفسیر القرآن الکریم(صدرا). محقق: محمد خواجوی. قم: بیدار.

-      صدوق، ابوجعفر(1377). معانی‌الاخبار. ترجمة عبدالعلی محمدی شاهرودی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.

-      صمدی آملی، داوود(1393). شرح دروس معرفت نفس. قم: روح و ریحان.

-      صمدی آملی، داوود(1389). شرح رساله انسان کامل از دیدگاه نهج‌البلاغه. قم: روح و ریحان.

-      طباطبایی، سید محمدحسین(1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین.

-      طباطبایی، سید محمدحسین(1378). شیعه در اسلام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.

-      طبرسی، فضل بن حسن(1372). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. محقق: محمدجواد بلاغی. تهران: ناصرخسرو.

-      علوی مهر، حسین(1389). آشنایی با تاریخ تفسیر و مفسّران. قم: مصطفی، چ چهارم.

-      عمید زنجانی، عباسعلی(1373). مبانی و روشهای تفسیر قرآن. تهران: وزارت و فرهنگ ارشاد اسلامی، چ سوم.

-      قاسم‌پور، محسن(بی‌تا). پژوهشی در جریان‌شناسی تفسیر عرفانی. [بی‌جا]: [بی‌نا].

-      قبادیانی، ناصرخسرو(1384). وجه دین. تهران: اساطیر، چ دوم.

-      قشیری، عبدالکریم(بی‌تا). لطائف الاشارات. محقق: ابراهیم بسیونی. مصر: الهیئه المصریه العامه للکتاب، چ سوم.

-      قنبری، بخشعلی(1392). «معرفت کشفی در نهج‌البلاغه». ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، ش 33: ۲۳۵-207.

-      قیصری، داود بن محمود(بی‌تا). شرح فصوص الحکم. قم: بیدار.

-      کرگگور، سورن(1374). «انفسی بودن حقیقت است». ترجمة مصطفی ملکیان. نقد و نظر، ش ۴-3: ۸۱-62.

-      محمود متولی، عبدالحمید(1420 ق). أضواء على مناهج بعض المفسّرین من زوایا علوم القرآن. [بی‌جا]: [بی‌نا].

-      مدنی، محمد(1391). در خانقاه بیدخت چه می‌گذرد. تهران: راه نیکان.

-      مستملی بخاری، اسماعیل بن محمد(1363). شرح التعرف لمذهب التصوف. محقق: محمد روشن. تهران: اساطیر.

-      مطهری، مرتضی(1382). آشنایی با قرآن. قم: صدرا، چ هفدهم.

-      مطهری، مرتضی(1367). انسان کامل. تهران: صدرا.

-      مطهری، مرتضی(1377). یادداشتها. تهران: صدرا.

-      معرفت، محمدهادی(1383). التفسیر الاثری الجامع. قم: التمهید.

-      معرفت، محمدهادی(1374). التمهید فی علوم القرآن. [بی‌جا]: سازمان تبلیغات اسلامی.

-      معرفت، محمدهادی(1379). تفسیر و مفسّران. قم: مؤسسه فرهنگی التمهید.

-      مؤدب، رضا(1380). روشهای تفسیر قرآن. قم: اشراق.

-      میبدی، رشیدالدین(1371). کشفالأسرار و عدّه الأبرار. محقق: علی‌اصغر حکمت. تهران: امیرکبیر، چ پنجم.

-      میرباقری‌فرد، علی‌اصغر و معصومه محمدی(1395). «عبارت و اشارت در زبان عرفانی». پژوهشنامه عرفان، دورة یازدهم، ش 15: ۲۱۶-193.

-      نجارزادگان و همکاران(1396). «روشهای تأویلی باطنی، تأویل یا تداعی معنایی». علوم حدیث، ش 85: ۲۹-3.

-      نویا، پل(1373). تفسیر قرآنی و زبان عرفانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

-       یثربی،سید یحیی(1392)، عرفان نظری: تحقیق در سیر تکاملی و اصول و مسائل تصوف،چاپ هشتم، قم: بوستان کتاب.

-       Holy Qur'an. Translator: Mehdi Elahi Qomshehi (2001). Qom: Al-Zahra Publishing House, Second Edition.

-       Alawi Mehr, Hussein (2010). Introduction to the History of Commentaries and Commentators. Qom: Mustafa Translation and Publication, Fourth Edition.

-       Amid Zanjani, Abbasali (1994). Basics and Methods of Interpreting the Quran. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance, Third Edition.

-       Asadi et al. (2010). "Pathology of interpretive currents". Qom: Research Center and University.

-       Asadi Garmaroudi, Mohammad & Babak Azizi (2011). "Explaining the Perfect Man in the Mystical Thought of Azizeddin Nasafi". Sufi Studies, Vol. 2, Issue 4: 1-14.

-       Ashtiani, Seyyed Jalaluddin (1991). A Description of the Introduction of Qaisari on Fusus al-Hikam. Tehran: Amir Kabir.

-       Ayazi, Seyyed Mohammad Ali (1994). Al-Mofassrun Hayatahom and Manhajahum. Tehran: Ministry of Guidance.

-       Craiggor, Soren (1995), "The Enfocity of the Truth". Translator: Mostafa Malekian. Journal of Review and Review, No. 3-4: 62-81.

-       Ghanbari, Bakhsh Ali (2013). "Discoverable Knowledge in Nahjolbalagheh". Mystical Literature and Mythology, No. 33: 207-235.

-       Ghasempour, Mohsen (No Date). Research in the Context of Gnostic Interpretation. No Places, No Publisher.

-       Ghobadiyani, Naser Khosrow (2005). Religion. Tehran: The Mythological Publishing, Second Edition.

-       Hasanzade Amoli, Hassan (1996). In the Sky, the Knowledge of the Tadkara O'Hadi of the Rabbani Scholars. Qom: Shi'a Publications.

-       Hasanzade Amoli, Hassan (1999). Mommed al-Hemam in the Description of Fusus al-Hikam. Tehran: Organization for the Publishing of the Ministry of Islamic Guidance.

-       Hasanzade Amoli, Hassan (2002). Thousand Words. Qom: Book Garden, Third Edition.

-       Hosseinzadeh, Akram & Mohammad Sharifi (2016). "The Role of Anfisa's Interpretation in Deepening Religious Faith by Looking at the Opinions of Hasanzadeh Amoli and Javadi-Amoli". Journal of Educational Teachings in the Quran and Hadith, Vol. 2, No. 1: 93-111.

-       Hosseinzadeh, Akram & Mohammad Sharifi (2017). "As the Quality of the Referral from the Viewpoint of Anfci's Commentators". Promised East, Vol. 11, No. 44: 285-306.

-       Hosseinzadeh, Akram (2017). The Nature of the Interpretation of the Holy Qur'an, Master's Thesis, Faculty of Science and Islamic Encyclopedia. Plateau: Mohammad Sharifi. Babolsar: Mazandaran University.

-        Ibn Arabi, Mohiuddin Mohammad (1422 AH). Interpretation of Ibn Arabi. Researcher: Samir Mostafa Rabab, Beirut: Dar Ehya Al-Torah Al-Arabi.

-       Ibn Arabi, Mohiuddin Mohammad (No Date). The Conquests of Makiyah. Beirut: Dasadar.

-       Imam Khomeini, Seyyed Ruhallah (1999). Interpretation of Surah Hamd. Tehran: Institute for the Setting up and Publication of Imam Khomeini's Works.

-       Javadi Amoli, Abdullah (2001). The Mystic Life of Imam Ali (AS). Qom: Asra.

-       Javadi Amoli, Abdullah (2007). Rahigh Makhtom. Researcher: Hamid Parsaniya. Qom: Asra.

-       Javadi Amoli, Abdullah (2008). The Same letter (Tahrir Tamhid al-Qawad). Researcher: Hamid, Parsania. Qom: Asra.

-       Khorramshahi, Baha'addin (No Date). Qur'anic Verses and Qur'anic Studies. Electronic Text. by the way: no.

-       Lady Isfahani, Seyyed Nusrat Amin (1982). Makhzan al-Erfan in the Commentary of the Qur'an. Tehran: Muslim Women Movement.

-       Madani, Mohammad (2012). What is happening in the BidokhtKhanghah? Tehran: Good Way.

-       Mahmoud Motevalli, Abdul Hamid (1420 AH). Based on the Curriculum of some Interpreters from the Corners of Science Quran. No Places, no Publisher.

-       Ma'refat, Mohammad Hadi (1995). Al-Tafiyat Fayyas Al-Quran. Inside: Islamic Organization of Islam.

-       Ma'refat, Mohammad Hadi (2000). Interpretation and Commentators. Qom: Al-Tamhid Cultural Institute.

-       Ma'refat, Mohammad Hadi (2004). Al-Arif Al-Giyah. Qum: Al-Tamhid.

-           Meybodi, Rashid al-Din (1992). Kashf al-Asrar and A'te al-'Abbar. Researcher: Ali Asghar Hekmat. Tehran: Amir Kabir Publication, Fifth Edition

-        Mirbageri Fard, Ali Asghar & Masoumeh Mohammadi (2016). "Phrase and Reference in the Mystical Language". Sufi Studies, Vol. 11, No. 15: 193-216.

-       Moaddab, Reza (2001). Methods of Quranic Interpretation. Qom: Illumination.

-       Motahari, Morteza (1988). Full Human. Tehran: Sadra Publications.

-       Motahari, Morteza (1998). Notes. Tehran: Sadra.

-       Motahari, Morteza (2003). Introduction to Quran. Qom: Sadra, 17th Edition.

-       Mustamli Bukhari, Ismail ibn Mohammad (11984). Sharh Al-Ta'rof Le Mazahb al-Tasavuf. Researcher: Mohammad Roshan. Tehran: Mythology.

-           Najarzadegan & et al. (2017). "Inner Interpretative Methods, Interpretations or Semantic Associations". Hadith Sciences, No. 85: 29-29.

-       Novaya, Paul (1994). Qur'anic Interpretation and Gnostic Language. Tehran: Center for Transcendentalism.

-       Office of Islamic Propaganda (2015). Quranic Literature Journal. Qom: Research Center for Science and Culture.

-       Ostadi, Reza (2004). Introduction to Interpretations - Non-Distortion of the Qur'an and Several Quranic Discussions. Tehran: Ghods Publishing, Second Edition.

-       Qaysari, Dawud ibn Mahmud (No Date). The Description of Fusuws al-Hikam. Qom: Bidar Publications.

-       Qosheiri, Abdul-Karim (No Date). Shabah Al-Salat. Researcher: Ibrahim Bassouni. Egypt: al-Heyah al-Mesri al-A'ameh Lel Ketab, Third Edition.

-           Razi, Najm al-Din Abu-Bakr ibn Mohammad (1994). Selected Mersad al-Ebad. Researcher: Mohammad Amin Riahi. Tehran: Scientific Publication.

-       Rezaei Isfahani, Mohammad Ali (2003). Quranic Interpretation Methods and Approaches. Qom: World Center of Islamic Sciences.

-       Rezaei Isfahani, Mohammad Ali (2006). The Logic of Interpreting Quran. Qom: Publication of the Society of Al-Mustafa-al-Alemiyyah.

-       Rezaei Isfahani, Mohammad Ali (2009). "The Qur'an and the Contemplative and Contemplative Language". The Journal of Science and Education of the Holy Qur'an, No. 5: 137-158.

-       Rezvan, Omar ibn Ibrahim (1413 AH). Islamic Revolutionary Praises around Al-Qur'an and Commentary. Riyadh: Dar al-Taïba.

-       Sadr al-Din Shirazi, Mohammad ibn Ibrahim (1961). Fraction of Asnam al-Jahiliya. Tehran: Tehran University.

-           Sadr al-Din Shirazi, Mohammad ibn Ibrahim (1981). Commentary on Al-Quran al-Karim (Sadra). Researcher: Mohammad Khajavi. Qom: Awakening.

-       Sadugh, Abu Ja'far (1998). Ma'ani al-Akhbar. Translator: Abdolali Mohammadi Shahrudi. Tehran: Dar al-Kutob al-Islam.

-       Samadi Amoli, Davood (2010). The Description of the Full Human Treatise from Nahj-ol-Balaghah's Point of View. Qom: Raheh and Basil Publications.

-       Samadi Amoli, Davood (2014). Explanation of the Lessons of Self-Knowledge. Qom: Spirit and Basil.

-       Seraj Tusi, Abu-Nasr (1914). Al-Lama fi Al-Tasouf. Excerpts: Reynold Alan Nicholson. Leiden: Bhutan Braille.

-       Seyyed Ghotb, Ibn Ibrahim Sha'zali (1412 AH). Sufi Solel al-Quran. Beirut/ Cairo: Dar al-Sharroq, Sept. 17th.

-        Shahroudi, Abdul Wahhab (2004). Heavenly Organon; An Investigation into the Qur'an, Gnostic and Mystical Interpretations. Rasht: The Book of Mobin.

-       Shaker, Mohammad Kazem (1997). Methods of Qur'anic Interpretation. Qom: Islamic Propaganda Office.

-       Shojaei, Hossein & Colleagues (2015). "The Specification of Criticisms on Mystical Interpretations and Its Analysis". Qur'anic and Hadith Studies, No. 9, 1 (17): 109-136.

-       Shojaei, Mohammad (1380 AH). Theoretical Basics of Cultivation (Articles). Tehran: Soroush.

-       Siouti (1416 AH). Al-Etaqan fi ulom al-Quran. Beirut: Dar al-Fakr.

-       Stace, Walter Trance (1982). Gnosticism and Philosophy. Translator: Baha'ddin Khorramshahi. Tehran: Soroush.

-           Tabarsei, Fazl ibn Hassan (1993). Assembly of the Al-Bayan Fei Tafsir Al-Quran. Researcher: Mohammad Jawad Bolaghi. Tehran: Naser Khosrow Publication.

-       Tabatabai, Seyyed Mohammad Hossein (1417 AH). Al-Mizan Fei Tafsir Al-Quran. Qom: The Publications Office of the Community of Teachers.

-       Tabatabai, Seyyed Mohammad Hossein (1999). Shi'a in Islam. Qom: Islamic Printing Office.

-       Tahanvi, Mohammad ibn Ali (1996). A Lexicon for the Terminology of al-Fonoun and al-Ulum. Beirut: Lebanon.

-       Tamimi Maghrebi, Abu Hanifa Na'man ibn Muhammad (No Date). Tawil al-Da'ayem. Researcher: Mohammad Hassan Azami. Cairo-Egypt: The Encyclopedia.

-       Yathribi, Seyed Yahya (2013), Theoretical Mysticism: Research in the Evolutionary Course and Principles and Issues of Sufism, Qom: Book Garden, Eighth Edition.

-       Zahabi, Mohammad Hussein (No Date). Al-Tafsir and Al-Mofassrun. Beirut: Dar 'Ahiya al-Toras al-Arabi.

-       Zarghani, Mohammad Abdul Azim (2006). Manahel al-Erfan fi Science al-Quran. Translator: Mohsen Armin. Tehran: Research Institute for Humanities and Cultural Studies.

-       Zarrinkoob, Abdolhossein (1983). The Value of Sufi Heritage. Tehran: Amir Kabir Publishing House, Fifth Edition.

-       Zarrinkoob, Abdolhossein (2000). Sere Ney. Tehran: Scientific.

-       Zarrinkoob, Abdolhossein (2004). Iranian Sufism in its Historical Perspective. Translator: Majdoddin Keyvani. Tehran: Speech.