تحلیل سه استدلال به نفع «صمیمیت استاد» در تدریس با رویکرد اخلاقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری تخصصی مدرّسی معارف اسلامی، دانشگاه تهران، دانشیار دانشگاه معارف اسلامی قم

2 دانشجوی دکتری مدرّسی معارف، گرایش اخلاق اسلامی. دانشگاه معارف اسلامی قم.

چکیده

هدف: این مقاله در صدد تحلیل اخلاقی صمیمیت استاد در فرایند تدریس بود تا بر اساس آن استدلالهای موافقان و مخالفان، صمیمیت در کلاس درس را ارزیابی و پاسخ داده، دیدگاه مبتنی بر تعالیم اسلامی را ارائه دهد. روش: این مقاله به روش توصیفی تحلیلی، براساس و مبتنی بر رویکرد استدلالی و استفاده از آموزه‌های دینی است. یافته‌ها: در پاسخ به اخلاقی بودن یا غیر اخلاقی بودن صمیمیت، استدلالهایی اقامه شده است؛ برای موافقان: 1. استدلال مبتنی براثربخشی آموزشی، 2. استدلال مبتنی بر نتایج تربیتی و اخلاقی، 3. استدلال مبتنی بر نقش الگویی استاد، و برای مخالفان چهار استدلال: 1. استدلال مبتنی بر فروکاستن شأن استاد، 2. استدلال مبتنی بر اخلال در مدیریت استاد، 3. استدلال مبتنی بر عدم رعایت عدالت، 4. استدلال مبتنی بر مخاطره‌آمیز بودن صمیمیت. نتیجه‌گیری: با توجه به استدلالهای موافق و مخالف، نمی‌توان به شکل مطلق صمیمیت را نقض یا ابرام کرد؛ لذا یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد ضمن آنکه می‌توان این اصل را به ‌عنوان یک ظرفیت مهم در فرایند تدریس پذیرفت، ولی در برخی موقعیتهای خاص، رعایت حدود و ثغور اخلاقی برای تحقق اهداف آموزشی و تربیتی ضروری است. نتیجه آنکه صمیمیت به عنوان اصل راهبردی و تربیتی، لازمه تدریس و آموزش اثربخش است؛ اما در برخی از وضعیتها و موقعیتها به شدت می‌تواند منجر به ایجاد چالشهای اخلاقی شده، مسیر آموزش را منحرف سازد.

کلیدواژه‌ها


-      قرآن کریم.
-      نهج‌البلاغه.
-      الصحیفة السجادیه(۱۳۷۶). قم: الهادى‏، چ اول.
-      آذربایجانی، مسعود، و همکاران(۱۳۸۲). روان‌شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
-      آرتور، جیمز؛ چارلز ال.گلن، جان آنت و همکاران(۱۳۹۷). شهروندی و آموزش عالی. ترجمه آریا متین و ایمان بحیرایی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی با همکاری دفتر سیاستگذاری و برنامه‌ریزی فرهنگی و اجتماعی.
-      ابن أبی الحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله(1404 ق). شرح نهج‌البلاغة لابن أبی الحدید، ج ۲۰. محقق/مصحح: ابراهیم محمد ابوالفضل. قم: مکتبه آیه‌الله المرعشی النجفی.
-      ابن شعبه حرانی، حسن بن علی(۱۴۰۴ ق). تحف‎العقول. محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین.
-      احدیان، محمد(۱۳۸۰). مقدمات تکنولوژی آموزشی. تهران: بشری، چ بیست و دوم.
-      ایمانی‌پور، معصومه(۱۳۹۱). «اصول اخلاق حرفه‌ای در آموزش». مجله ایرانی و تاریخ پزشکی، دوره پنجم، ش 6: ۲۷-41.
-      باتل، جی.ال و رابرت ال.شانون(1367). ایده‌های جدید در تعلیم و تربیت. ترجمه ماندانا سکوتیان. تهران: فرهنگخانه اسفار.
-      بارون کوهن، سیمون(۱۳۸۸). روان‌شناسی اجتماعی. ترجمه یوسف کرمی. تهران: روان.
-      باقری، خسرو(۱۳۷۷). مبانی شیوه‌های تربیت اخلاقی. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی تهران.
-      بندورا، آلبرت(۱۳۷۲). نظریه یادگیری اجتماعی. ترجمه فرهاد ماهر. شیراز: راه‌گشا.
-      بنکداری، نسرین؛ گلنار مهران، طیبه ماهورزاده و سید عباس هاشمی(۱۳۹۵). «ویژگی‌های استاد شایسته در آموزش عالی ایران: یک مطالعه کیفی». رهیافتی نو در مدیریت آموزشی، ش 27: 137-117.
-      پناهی، علی‌احمد و مسعود جان‌بزرگی(۱۳۹۶). روان‌شناسی زن و مرد. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
-      پناهی، علی‌احمد(۱۳۹۳). «اصول و تکنیکهای اخلاقی- روان‌شناختی در بهبود روابط دانشگاهیان». پژوهشنامه اخلاق، سال هفتم، ش 25: 132-113.
-      جوادی آملی، عبدالله(۱۳۸۷). مبادی اخلاق در قرآن. محقق: حسین شفیعی. قم: اسراء، چ ‌ششم.
-      چراغی، محمدعلی؛ شهرزاد غیاثوندیان و مریم اسماعیلی(۱۳۹۳). «ویژگی‌های استاد نمونه: یک مطالعه کیفی». مجله دانشکده پرستاری و مامایی ارومیه، ش‌ ۲(پیاپی ۵۵): 92-86.
-      چمل‌نژاد، مرتضی و شه‌پری ذاکری(۱۳۹۵). «واکاوی مؤلفه‌های تأثیرگذار بر اخلاق‌مداری در آموزش‎ و پرورش».مطالعات روان‌شناسی و علوم تربیتی، ش 3: 160- 137.
-      حائری‌زاده، سیدعلی؛ احمدرضا اصغرپور ماسوله و همکاران(۱۳۸۸). «بررسی تأثیر روابط اجتماعی استاد- دانشجو بر موفقیت تحصیلی دانشجویان». علوم اجتماعی(دانشگاه فردوسی مشهد)، ش ‌13: 52-27.
-      خمینی، رو‌ح‌الله(۱۳۷۸). صحیفه امام، ج 14. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-      داوودی، محمد(۱۳۸۵). نقش معلم در تربیت دینی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چ دوم.
-      ذوالفقار، محسن و محمود مهرمهدی(۱۳۸۳). «ارزیابی دانشجویان از کیفیت تدریس اعضای هیئت علمی رشته‌های علوم انسانی دانشگاههای شهر تهران». دوماهنامه علمی پژوهشی دانشگاه شاهد، ش 6: 28-17.
-      رایس، اف، فلیپ(۱۳۸۷). رشد انسان(روان‌شناسی رشد از تولد تا مرگ). ترجمه مهشید فروغان. تهران: ارجمند.
-      روان‌بخش، حمید(۱۳۸۴). «اصول اخلاقی در تدریس دانشگاهی». مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، ش 27: 103-116.
-      رودز، استیون ای.(۱۳۹۲). تفاوتهای جنسیتی را جدی بگیریم. ترجمه معصومه محمدی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
-      سالاری‌فر، محمدرضا و همکاران(۱۳۷۹). بهداشت روانی با نگرش به منابع اسلامی. تهران: سمت.
-      شعبانی ورکی، بختیار و رضوان حسین‌قلی‌زاده(۱۳۸۵). «بررسی کیفیت تدریس در دانشگاه».پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، ش ‌39: 22-1.
-      عباس‌زاده، میرمحمد(۱۳۷۱). «معلمان و روشهای کنترل کلاس». روانشناسی و علوم تربیتی(دانشگاه تهران)، ش ‌50: ۹۷-114.
-      عزیزی، نعمت‌الله(۱۳۸۹). «اخلاق حرفه‌ای در آموزش عالی تأملی بر راهبردهای بهبود استانداردهای اخلاقی در آموزشهای دانشگاهی». راهبرد فرهنگ، ش‌ ۹-8: 202-173.
-      فروم، اریک(1360). جامعه سالم. ترجمه اکبر تبریزی. تهران: بهجت.
-      قانعی راد، محمدامین(۱۳۸۵). «نقش تعاملات دانشجویان و اساتید در تکوین سرمایه اجتماعی دانشگاهی». جامعه‌شناسی ایران، ش 25: ۲۹-3.
-      کلینی، محمدبن یعقوب(1407 ق). الکافی، ج ‌2. محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دارالکتب‎الاسلامیه، چ چهارم.
-      کمپل، الیزابت(۱۳۹۷). معلم اخلاق‌مدار. ترجمه هما رحمانی و اسدالله خدیوی. تهران: آوای نور.
-      کنعانی، محمدامین و حمیده محمدزاده(۱۳۹۵). «تماسهای شبکه‌ای و تجربه عشق سیّال: مطالعه کیفی دانشجویان دختر دانشگاه گیلان». تحقیقات فرهنگی ایران، ش 33: 148-115.
-      مایر، فردریک(۱۳۷۴). تاریخ اندیشه‌های تربیتی. ترجمه علی‌اصغر فیاض. تهران: سمت.
-      مجلسی، محمدباقر(۱۴۰۳ ق). بحار الانوار، ج 74. بیروت: دار احیاء التراث العربی، چ دوم.
-      مطلبی‌فرد، علیرضا؛ حمیدرضا آراسته، مروارید خنجرخانی و سعید صفایی موحد(۱۳۹۰). «ویژگی‌های یک استاد خوب از دیدگاه دانشجویان کارشناسی ارشد. یک مطالعه کیفی».مطالعات برنامه درسی آموزش عالی، ش ‌4: 83-60.
-      میلر جان پی.(۱۳۸۰). آموزش و پرورش و روح به سوی یک برنامه درسی معنوی، ترجمه نادرقلی قورچیان. تهران: فراشناختی اندیشه، چ دوم .
-      وجدانی، فاطمه(۱۳۹۱). تحلیل مبانی فلسفی تربیت اخلاقی از منظر علامه طباطبایی و ارائه الگوی نظری جهت کاهش شکاف میان معرفت و عمل اخلاقی. رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس.
-      وجدانی، فاطمه؛ محسن ایمانی نائینی و علیرضا صادق‌زاده قمصری(۱۳۹۳). «بررسی انتقادی سه دیدگاه رایج تربیت اخلاقی بر اساس دیدگاه علامه طباطبایی(ره)».مطالعات معارف اسلامی و علوم تربیتی، سال دوم، ش 2: 66-43.
-      هاوگن، تورمد(۱۳۸۸). کاربرد روان‌شناسی در آموزشگاه. ترجمه بدری مقدم. تهران: سروش.
 
-      Quran
-      Abbaszadeh, M.(1992). Teachers and Methods of Class Management: Psychology and Educational Sciences (University of Tehran). No. 50, 97-114.
-      Ahadyan, M. (2001). Introduction to Educational Technology. Tehran, Boshra Publication. 22nd edition.
-      Al-Hadid, I. (2019). The commentary of Nahj al-Balagha. Vol 20. Scholar/ editor: Mohammad Abu’l-Fazl, E. Qom.Ayatollah Marashi Najafi’s doctrine, First edition.
-      Ali Ibn Husayn, Fourth Imam. (1997). Al-Sahifa Al-Sajjadiyya. Qom: Al-Hadi Publication. First Edition.
-      Al-Kulayni, M (1987). Al-Kafi.Vol 2. Scholar/Editor: A Ghaffary & M Akhundi. Tehran: Dar Al-Kotob Al-Eslamiyeh, 4th Edition.
-      Arthur, A. Charles, L.G. et al. (2017). Citizenship and Higher Education. Translator: M, Ariya. I, Bahirayei. Tehran: Institution of Studying Culture and Society in Collaboration with Cultural and Social Policy Making and Disciplining Office.
-      Azarbayjani, M, & et al. (2003). Social Psychology Regarding Islamic Resources. Qom: Research Institute of Hawzah & University.
-      Azizi, N. (2010). Professional Ethics in Higher Education: A Reflection on Methods of Improving Moral Standars In University Educations. Journal of Strategy of Culture. No. 8 & 9, 173-202.
-      Bagheri, KH. (1998). Basics of Moral Education Methods. Tehran: Islamic development organization’s pblication center.
-      Baron- Cohen, S. (2009). Social Psychology. Translator: Yousef Krami. Tehran: Ravan Publication.
-      Battle, J L, R L Shannon. (1989). New Idea in Education. Translator: Mandana Sookutian, Asfar Farhanghkhaneh.
-      Bndura, A. (1993). Social Learning Theory. Translator: Farhad Maher. Shiraz: Rahgosha.
-      Bonakdari, N. & G Mehran & T Mahurzadeh & S A Hashemi. (2016). Qualities of a Good Teacher in Iran’s Higher Education: A Qualitative Study. Journal of New Approaches in Educational Management. No. 27, 117-137.
-      Campbell, E. (2017). Ethical Teacher. Translator: H, Rahmani; A, Khadivi. Tehran: Aveyeh Noor.
-      Chamelnezhad, M & Zakeri, Sh. (2016). Studying Effective Components on Educational System’s Ethics: Journal of Educational Psychological Studies. No.3, 137-160.
-      Cheraghi, M & SH, Ghiyasvandiyan & M, Esmaili. (2014). Qualities of a Good Teacher: A Qualitative Study: Journal of Nursing and Midwifery of Urmia. No.2. Serial 55. 86-93.
-      Davodi, M. (2004). The Impact of Teacher in Religious Education. Qom: Research Institute of Hawzah & University. 2nd edition.
-      Fromm, E. (1987).The Sane Society. Translator: A. Tabrizi. Tehran: Behjat.
-      Ghanei Rad, M. (2006). The Role Of Student- Teacher Interactions in Creating Student’s Social Assets: Iran’s Sociology. No. 25,3-29.
-      Haerizadeh, S A. & A. Asgharpor Masouleh. & H. Noghani. & S.A Mir Anvari. (2009). Studying The Impact of Teacher- Student Social Relationship in Educational Success Of Students: Social Sciences (Ferdowsi University of Mashhad). No.13, 27-52.
-      Haugen, T. (2009). The Use of Psychology in School. Translator: B, Moghaddam. Tehran: Soroush Publication.
-      https://www.isna.ir/news/9( 96110100364)
-      Ibn Shu’bah Harrani, H. (2019). Tuhaf Al-uqul. Scholar/editor: Ali Akbar Ghaffary. Society of seminary teachers of Qom.
-      Imanipour, M. (2012). Moral Doctrines in Education, Iranian Journal of Medical Ethics and History of Medicine. Vol. 5. No.6. 27-41.
-      Jarvis,peter, 1997, Ethics and teachingExploring the relationshipbetween teacher and taught,p39-53
-      Javadi Amoli, A. (2008). Religious Basics in Quran. Scholar: Shafiee, H. Qom, Esraa. 6th edition.
-      Kan’ani, M. & H. Mohammad Zadeh. (2016). Network Connections and Liquid Love Experience: Qualitative Study of Female Students in The University of Ghilan. Journal of Iran’s Cultural Research. No.33,115-148.
-      Khomeini, R. (1999). Sahife-ye Imam. Vol.14. Tehran: Association of Editing and Publishing Imam Khomeini’s Works.
-      Majlesi, M. (1983). Bihar Al-Anwar. Vol.74. Scholar/Editor: A Group of Authors. Beyrut. Dar Al-Ahya Al-Teras Al-Arabi. 2nd Edition.
-      Matlabifard, A. & H. Arasteh. & M. Khanjarkhani. & S, Safaei Movahhed. (2011). Qualities of a Good Teacher From MA Students Perspective. A Qualitative Study. Journal of Higher Education Curriculum Studies. No.4, 60-83.
-      Miller, P J. (2000). Education and The Soul: Toward a Spiritual Curriculum. Translator: N Ghorchian. Tehran: Metacoitive Thought.2nd Edition.
-      Morganet, L.(1991). Good Teacher-Student Relationships: A Key Element in Classroom Motivation and Management. Journal of Education, 112(2),p1).
-      Myers, F.W.H. (1995). History of Human Thoughts. Translator: A, Fayyaz. Tehran: Samt.
-      Nahj al-Balagha
-      Panahi, A, M Janbozorghi. (2017). Male and Female Psychology. Qom: Research Institute of Hawzah & University, First edition.
-      Panahi, A. (2014). Moral-Psychological Technics and Methods for improving academics relations: Research Quarterly in Islamic Ethics. 7th year. No 25, 113-132.
-      Ravanbakhsh, H. (2005). Moral Ethics in University Teaching: The Knowledge Studies in Islamic Universities. No.27. 103-116.
-      Rhoads, S.E. (2013). Taking Sex Differences Seriously. Translator: m mohammadi. Qom: Research Institute of Hawzah & University.
-      Rice, F.Ph. (2006). Human Development : A Life-Span Approach. Translator: M, Fourughan.Tehran: Arjmand.
-      Salarifar, M. & Et Al. (2000). Psychological Health Regarding Islamic Resources. Tehran: Samt.
-      Shabani Veraki, B. & R. Hossein Gholizadeh. (2006).Studying Educational Quality in The University. Journal of Institution of Reaserch and Programming Higher Education. No. 39. 1-22.
-      Taylor,Shelley and et al,2000;Social Psychology;tenthed prentice-Hall.
-      Vejdani, F. (2012). Studying Moral Ethics of Philosophical Basics Regarding Allameh Tabatabaei’s Perspective and Presenting Theoretical Paradigm to Decrease the Split Between Insight and Moral Act. Phd Dissertation. Tarbiyat Moddarres University.
-      Vejdani,F. & M, Imani Naeeni. & A, Sadeghzadeh Ghamsari. (2014).Critical Study of Three Common Moral Educational Perspective. Regarding Allameh Tabatabaei’s Perspective. Journal of Bimonthly Islamic Instructions and Educational Sciences. Second Year. No.2, 43-66.
-      Wilson,S and Cameron, R. (1996). Student Teacher Perception of Effective Teaching: A Development Perspectiv. Journal of Education for Teaching.22(2) ,181-195.
-      Zolfaghar, M. M, Mirmehdi. (2002). Student’s Assement of the Quality of Teacher’s Teaching of Human Sciense’s Academic Staff at University Of Tehran. Bimonthly Scientific Research of Shahed University. No.6, 17-28.