تأملی در یگانه‌انگاری علوم انسانی اسلامی و سکولار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

کارشناسی ارشد مدرسی الهیات/ سطح 4 فقه و اصول، دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی/ نشانی: قم؛ بلوار 15 خرداد، کوچه شهید میثمی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، گروه کلام/ نمابر: 02537603013/ Email: tarkhan@iict.ac.ir

چکیده

هدف: نوشتار حاضر با هدف پاسخ به این پرسش که آیا در فرایند تولید علوم انسانی اسلامی، شاهد تغییر ماهیت و بنیادهای این علوم خواهیم بود، یا صرفاً با حفظ ماهیت، تغییراتی در هویت آنها پدید می‌آید؟ و در نهایت، ترجیح دیدگاه تأسیس بر دیدگاه تهذیب، انجام شد. روش: در گردآوری اطلاعات، از روش کتابخانه‌ای و در استنتاج دیدگاه، از روش توصیفی تحلیلی و در کارکردها و برایندها، از روش اجتهادی بهره برده است.یافته‌ها: ضمن نقد دیدگاه یگانه‌انگار، دیدگاه دوگانه‌انگار بر اساس دلایلی مورد پذیرش قرار گرفت. نتیجه‌گیری: اولاً: عناصر ماهیت‌ساز این علوم از عواملی مانند گزاره‌های کلامی اثر می‌پذیرند و برایند آن، اسلامیت این علوم است؛ لذا اسلامیت به ماهیت علوم انسانی مرتبط است. ثانیاً: پذیرش نظریۀ تناسق در ملاک تمایز علوم و اقتضائات ارتباط سه‌سطحی مؤلفه‌های علم، می‌تواند توجیه مناسبی را برای پذیرش این مدعا ارائه کند. از سویی در بحث علم دینی، معنای دیسیپلین علم، محوریت دارد و از سویی دیگر، تأثیر گزاره‌های کلام شیعی بر مؤلفه‌های علوم انسانی از حیث قلمرو، حداکثری و از حیث میزان، بنیادین است؛ به گونه‌ای که چاره‌ای جز پیشنهاد عناصر ماهیت‌ساز جدید در علوم انسانی اسلامی وجود ندارد.

کلیدواژه‌ها


-       آخوند خراسانی، محمدکاظم(1429 ق). کفایه الأصول. بیروت: آل‌البیت.
-       ابن سینا(1404 ق). الشفاء ـ الإلهیات. تصحیح سعید زائد- الاب قنواتی. ‏قم: مرعشی نجفی.
-       ابن‌سینا(1326 ق). تسع رسائل فی الحکمه و الطبیعیات. قاهره: دارالعرب‏، چ دوم.
-       ارسطو(1378). مابعدالطبیعه(متافیزیک). ترجمۀ محمدحسن لطفی. تهران: طرح نو.
-       امام خمینی، سید روح‌الله(1376). جواهر الاصول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-       امام خمینی، سید روح‌الله(1421 ق). لمحات‌الأصول(تقریرات درس آیت‌الله بروجردى). قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
-       اوجبی، علی(۱۳۸۷). کلام جدید، مبانی و آموزه‌ها. تهران: اساطیر.
-       بریان، مگی(1359). پوپر. ترجمۀ منوچهر بزرگمهر. تهران: خوارزمی.
-       بیاتی، ابوالحسن و مجتبی خندق‌آبادی (1393). «مدل طبقه‌بندی علوم با الهام از گزاره‌های اسلام». مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام، ش 9.
-              ترخان، قاسم(1396). درآمدی بر مبانی کلامی علم دینی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
-       جوادی آملی، عبدالله(1375/الف). رحیق مختوم. قم: اسراء.
-       جوادی آملی، عبدالله(۱۳۷۵/ب). «علم کلام؛ تعریف، وظیفه، قلمرو». قبسات، سال اول، ش 2.
-       خرمشاهی، بهاءالدین(1375). «پرسش و پاسخی چند پیرامون مبادی کلام جدید». کلامجدید در گذر اندیشه‌ها. تهران: مؤسسه فرهنگی اندیشۀ معاصر.
-       خسروپناه، عبدالحسین(۱۳۷۹). کلام جدید.‌ قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه قم، مرکز مطالعات و پژوهشهای فرهنگی.
-       دفتر همکارى حوزه و دانشگاه(1371). مبانى اقتصاد اسلامى. تهران: سمت.
-       دیلتای، ویلهم(1388). مقدمه بر علوم انسانی. ترجمۀ منوچهر صانعی دره‌بیدی. تهران: ققنوس.
-       ربانی گلپایگانی، علی(۱۳۷۸). درآمدی بر علم کلام. قم: دارالفکر.
-       رشاد، علی‌اکبر(بی‌تا). «مبحث وحدت و تمایز علوم». دورۀ دوم درس خارج اصول. قابل دسترس در: rashad.ir.
-       رشاد، علی‌اکبر(1395). «منطق طبقه‌بندی علوم». ذهن، سال هفدهم، ش 65: 28-5.
-       رفیعی، علی(1373). «طبقه‌بندی علوم در جهان اسلام». نامه فرهنگ، ش 13.
-       سبحانی، جعفر(1367). تهذیب‌الاصول. قم: دارالفکر.
-       سبحانی، جعفر(۱۳۸۲). مدخل مسائل جدید در علم کلام. قم: امام صادق، چ دوم.
-       سروش، عبدالکریم(1373).تفرج صنع. تهران: صراط، چ سوم.
-              سروش، عبدالکریم(۱۳۸۰). «علامه طباطبایی در جامۀ یک متکلم و نسبت ایشان با کلام جدید». علامه، ش 1.
-              سلیمانی امیری، عسکری(1388). منطق و شناخت‌شناسی از نظر آیت‌الله مصباح یزدی. قم: مؤسسه امام خمینی.
-              سوزنچی، حسین(1387). «ارزش و علم؛ درآمدی بر علوم انسانی اسلامی». ارزش و دانش، مقدمه‌ای بر دانشگاه اسلامی (173-143). تدوین اصغر افتخاری و همکاران. تهران: دانشگاه امام صادق.
-       سوزنچی، حسین(1393). «نظریۀ علم دینی». علم دینی: دیدگاهها و تحلیلها (170-137). قم: حکمت اسلامی.
-       شاله، فیلیسین(1378). شناخت روش علوم. ترجمۀ یحیی مهدوی. تهران: دانشگاه تهران.
-       شریفی، احمدحسین(1394). مبانی علوم انسانی اسلامی. قم: آفتاب توسعه، چ دوم.
-       طاهری، جلال‌الدین(1382). المحاضرات(مباحث فی اصول الفقه). اصفهان: مبارک.
-              طباطبایی، سید محمدحسین(1368 ق). حاشیه الکفایه. قم: بنیاد فکری استاد علامه سید محمدحسین طباطبایی.
-       طوسى، خواجه نصیرالدین(1375). شرح الإشارات والتنبیهات. قم: البلاغه.
-       عبداللهی، مهدی و عبدالحسین خسروپناه(387). «‏پژوهشی در ماهیت کلام جدید».‏ اندیشۀ نوین دینی، سال چهارم، ش 15: 32-9.
-       عراقی، آقا ضیاءالدین(1414 ق‌). مقالات‌الأصول. قم: مجمع‌الفکر الإسلامی.
-       عراقی، آقا ضیاءالدین(بی‌تا). نهایه الافکار. قم: جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه.
-       علی‌تبار، رمضان(1399). «نقش فلسفۀ دین در هویت‌بخشی علوم انسانی». قبسات.
-       فارابی، محمد بن محمد(1996 م). احصاءالعلوم. شارح: علی بوملحم. بیروت: دار و مکتبه الهلال.
-       فرامرز قراملکی، احد(1373). موضع علم و دین در خلقت انسان. تهران: آرایه.
-       فرامرز قراملکی، احد(1378). هندسۀ معرفتی کلام جدید. تهران: دانش و اندیشۀ معاصر.
-       فنایی، ابوالقاسم(1375). درآمدی بر فلسفۀ دین و کلام جدید. تهران: اشراق.
-       کیانی فرید، مریم(1390). «طبقه‌بندی در تاریخ؛ بحثی در باب تقسیم علوم از منظر دانشمندان متقدم». سورۀ اندیشه، ش 55-54.
-       لاریجانی، صادق(1375). «تأملی در کلام جدید». اندیشۀ حوزه، سال دوم، ش 5: 103-95.
-       مجتهد شبستری، محمد(۱۳۸۴). هرمنوتیک،‌ کتاب و سنّت. تهران: طرح نو، چ ششم.
-       محقق، مهدی(1370). «تقسیم‌بندی علوم از نظر دانشمندان اسلامی». رهیافت، ش 1.
-       مطهری، مرتضی(1379). مجموعه آثار، ج 1. تهران: صدرا.
-       مطهری، مرتضی(1383). مجموعه آثار، ج 8. تهران: صدرا.
-       مطهری، مرتضی(1375). مجموعه آثار، ج 10. تهران: صدرا.
-       مطهری، مرتضی(1385). مجموعه آثار، ج ۲۴. تهران: صدرا.
-       ملکیان، مصطفی(۱۳۷۴). «اقتراح دربارۀ دفاع عقلانی از دین». نقد و نظر، سال اول، ش 2.
-       واعظی، احمد(1375). «ماهیت علم کلام جدید». نقد و نظر، سال سوم، ش 1.
-       هادوی تهرانی، مهدی(1381). مبانى کلامى اجتهاد. قم: خانۀ خِرد، چ سوم.
-       Abdullahi, Mahdi & Abd al-Hussein Khosropanah (2008). “Research on the nature of the new Theology”. Research of modern religious thought. No. 15: 9-32.
-       Akhund Khorasani; Mohammad Kazem (1429 LC). Kifaya al-Osul. Beirut: Al-Albayt.
-       Alitabar, Ramazan (2020). “The Role of Philosophy of Religion in the Identification of the Humanities”. Ghabasat.
-       Aristotle (1999). Metaphysics. Translated by Mohammad Hassan Lotfi. Tehran: Tarhe no Publications.
-       Bayati, Abolhassan & Mojtaba Khandaghabadi (2014). “Model of classification of sciences inspired by the propositions of Islam”. Quarterly Journal of the Institute for Strategic Studies of Islamic Sciences and Education; No. 9.
-       Brian, Maggie (1980). Popper. Translated by Manouchehr Bozorgmehr. Tehran: Kharazmi Publications.
-       Dilthey, Wilhelm (2009). Introduction to Humanities. Translated by Manouchehr Sanei Darehbidi. Tehran: Phoenix.
-       Fanaei, Abolghasem (1996). An Introduction to the Philosophy of Religion and Modern Theology. Tehran: Ishraq.
-       Farabi, Muhammad ibn Muhammad (1996). Ehsa Al-Olum. Beirut: Dar and Maktab al-Hilal.
-       Faramarz Gharamaleki, Ahad (1994). The position of science and religion in the creation of man. Tehran: Array Cultural Institute.
-       Faramarz Gharamaleki, Ahad (1999). Epistemological Geometry of New Theology. Tehran: Cultural Institute of Contemporary Knowledge and Thought.
-       Hadavi Tehrani, Mehdi (2002). Theological Foundations of Ijtihad. Qom: Kherad House Cultural Institute.
-       Ibn Sina (1326 LC). Nine epistles in wisdom and nature. Second edition. Cairo: Dar al-Arab.
-       Ibn Sina (1404 LC). Ashifa- Theology. Edited by Saeed Zayed – Al-ab Qanavati. Qom: Marashi Najafi.
-       Imam Khomeini, Seyyed Ruhollah (1421 AH). Lamahat al-Osul (Lectures of Ayatollah Boroujerdi). Qom: Institute for Organizing and Publishing the Works of Imam Khomeini.
-       Imam Khomeini, Seyyed Ruhollah (1997). Javaher al-Osul. Tehran: Imam Khomeini Publishing House.
-       Iraqi, Agha Zia al-Din (1414 AH). Articles of Origin. Qom: Islamic Thought Association.
-       Iraqi, Agha Zia al-Din (1414 AH). Maghalat al-Osul. Qom: Islamic Thought Association.
-       Javadi Amoli, Abdullah (1996). “Theology; Definition, Duty, Realm”. Ghabasat, First Year, No. 2.
-       Javadi Amoli, Abdullah (1996). Rahiq Makhtum. Qom: Isra.
-       Khorramshahi, Bahaoddin (1996). “Questions and answers about some principles of new theology”. New theology in the passage of ideas. Tehran: Cultural Institute of Contemporary Thought.
-       Khosropanah, Abdul Hussein (2000). New theology. Qom: Islamic Propaganda Office of Qom Seminary, Center for Cultural Studies and Research.
-       Kiani Farid, Maryam (2011). “Classification in the History of Debate on the Division of Science from the Perspective of Early Scientists”. Surah Andisheh, No. 54-55.
-       Larijani, Sadegh (1996). “Reflection on the New Word”. Andisheh Hozeh Magazine, 2 Year, No. 5: 95-103.
-       Malekian, Mustafa (1995). “Introduction to the Rational Defense of Religion”. Journal of Criticism and Opinion, First Year, Second Issue.
-       Mohaghegh, Mehdi (1991). “Classification of sciences according to Islamic scientists”. Rahyafat, No. 1.
-       Motahhari, Morteza (1996). Collection of Works, Vol. 10. Tehran Sadra Publications.
-       Motahhari, Morteza (2000). Collection of Works, Vol. 1. Tehran: Sadra Publications.
-       Motahhari, Morteza (2004). Collection of Works, Vol. 8. Tehran: Sadra Publications.
-       Motahhari, Morteza (2006). Collection of Works, Vol. 24. Tehran: Sadra Publications.
-       Mujtahid Shabestari, Mohammad (2005). Hermeneutics, Book and Tradition. Tehran: Tarhe no, Sixth Edition.
-       Office of Cooperation between the seminary and the university (1992). Fundamentals of Islamic Economics. Tehran: Samt.
-       Ojabi, Ali (2008). New Theology, principles and teachings. Tehran: Asatir.
-       Rabbani Golpayegani, Ali (1999). An Introduction to Theology. Qom: Dar al-Fikr Publications.
-       Rafiei, Ali (1994). “Classification of Sciences in the Islamic World”. Nameye Farhang, No. 13.
-       Rashad, Ali Akbar (2016). “The Logic of science classification”. Mind, 17 years, No. 65: 5-28.
-       Rashad, Ali Akbar (No Date). “The Issue of unity and distinction of sciences”. In: rashad.ir.
-       Ricoeur, Paul (1990). Hermeneutics and the Human Sciences. Trans. By John Thompson. Cambridge: Cambridge University Press.
-       Shaleh, Phyllisin (1999). Knowledge of science methods. Translated by Yahya Mahdavi. Tehran: University of Tehran Press.
-       Sharifi, Ahmad Hussein (2015). Fundamentals of Islamic Humanities. Qom: Aftab Tose'e Publications.
-       Sobhani, Jafar (1988). Tahzib al-Osul. Qom: Dar al-Fikr.
-       Sobhani, Jafar (2003). Introduction to New Issues in Theology. Qom: Imam Sadegh, Second Edition.
-       Soleimani Amiri, Askari (2009). Logic and epistemology according to Ayatollah Mesbah Yazdi. Qom: Imam Khomeini Institute.
-       Soroush, Abdul Karim (1994). Industrial promenade. Tehran: Serat Cultural Institute.
-       Soroush, Abdul Karim (2001). “Allameh Tabatabai as a theologian and his relationship with the new Theology”. Allameh, No. 1.
-       Suzanchi, Hussein (2008). “Value and science; An Introduction to Islamic Humanities”. Value and Knowledge, Introduction to Islamic University (143-173). Compiled by Asghar Eftekhari & ets. Tehran: Imam Sadegh University.
-       Suzanchi, Hussein (2014). “Theory of Religious Science”. Religious science: views and analyzes (137-170). Qom: Islamic Wisdom Publications.
-       Tabatabai, Seyyed Mohammad Hussein (1368 AH). Hashiya al-Kifayah. Qom: Allameh Seyyed Mohammad Hossein Tabatabai's intellectual foundation.
-       Taheri, Jalaluddin (2003). Al-Mohazeraat (topics in the principles of jurisprudence). Isfahan: Mobarak Publications.
-       Tarkhan, Qhasem (2017). An Introduction to the Theological Foundations of Religious Science. Tehran: Research Institute of Islamic Culture and Thought.
-       Tusi, Khawaja Nasir al-Din (1996). Sharh Al-Isharat & Al-Tanbihat. Qom: Al-Balaghah Publication.
-       Waezi, Ahmad (1996). “The nature of the new theology”. Journal of Criticism and Opinion, Third year, No 1.