ابعاد و شیوه‌های نفوذ راهبردی دشمن در سامانۀ «نگرشی» نظام دینی از منظر آموزه‌های قرآنی- روایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری تخصصی الهیات؛ علوم قرآن و حدیث.

2 دکتری تخصصی الهیات؛ علوم قرآن و حدیث، استادیار دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال(نویسنده مسئول)/ نشانی: بزرگراه شهید بابایی، خیابان شهید صدوقی، بلوار شهید عباسپور، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال/ نمابر: ۷۷۰۰۹۸۴۸ Email: maryamhajiabdolbaghi@yahoo.com.ir .

چکیده

هدف: هدف از نگارش این مقاله، تلاش برای شناخت قرآنی- روایی اهداف، ابعاد و روشهای یکی از مهم‌ترین و پیچیده‌ترین تهدیدهای وجودی- ماهیتی علیه نظام و حاکمیت دینی؛ یعنی «نفوذ راهبردی» بود. روش: پژوهش حاضر از نوع توصیفی- تحلیلی است که به روش کتابخانه‌ای و مبتنی بر روش تفسیر اجتهادی با گرایش تفسیر موضوعی تدوین شده است. آیات قرآن و روایات بر پایۀ مؤلفه‌های مرتبط و اثرگذار در «نفوذ راهبردی» معادل‌یابی تطبیقی، تحلیل محتوا، مفهوم‌سازی و مقوله‌بندی شده‌اند. یافته‌ها: «نفوذ راهبردی» که با محوریت جنگِ شناختی- ادراکی صورت می‌پذیرد، همۀ ابعاد بینشی- معرفتی، نگرشی- انگیزشی و کنشی- منشی نظام دینی را در سطوح ساختاری، نهاد رهبری، حاکمان، نخبگان و تودۀ مردم هدف قرار می‌دهد. این نوشتار به نفوذ راهبردی در حوزۀ «نگرشی- انگیزشی» پرداخته است. نتیجه‌گیری: معتبرسازی اصل و رأی نظام سلطه در قالب تغییر زاویۀ دید نسبت به نظام باطل، پذیرش مرجعیت حاکم به طاغوت و عبور از جهاد کبیر، نخستین گام آن است. ناپپدانمایی دشمنیِ دشمن از طریق بازتعریف معیارهای دشمن‌شناسی، به هم ریختن مرزبندی‌ها با دشمنان، امتزاج حق و باطل، تزیین دشمن و تبدیل تبرّی از دشمن به تولّی و موالات، خودی‌پنداری دشمن، مرجعیت‌سازی و اعتباریابی مُحَرَّف و تغییر مرجعیت فکری- رفتاری، تغییر گروه مرجع تودۀ مردم و تلاش برای تغییر مرجعیت فرهنگی، ابعاد دیگر چنین نفوذی است. در حوزۀ حکمرانی نیز تغییر معیارها و سنجه‌ها با تبدیل معیارگرایی به شخصیت‌گرایی، تغییر تلقی از حکمرانی در مسئولان، تغییر ترجیحات و شکل‌دهی خط تردید، گامهای پسین آن را تشکیل داده است.

کلیدواژه‌ها


-       قرآن کریم.
-       نهج‌البلاغه.
-    آذربایجانی، مسعود و همکاران(1382). روان‌شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی. تهران: سمت.
-    آلوسى، محمود بن عبدالله(1415 ق). روح‌المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
-    ابن ابى‏الحدید(1386 ق). شرح نهج‌البلاغه. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. دارالکتب العربیه، چ دوم.
-    ابن سیده، على بن اسماعیل(1421 ق). المحکم و المحیط الأعظم. محقق: عبدالحمید هنداوى. بیروت: دارالکتب العلمیه.
-    ابن عاشور، محمدطاهر(1420 ق). تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور. بیروت: التاریخ العربی.
-    ابن عجیبه، احمد(1419 ق). البحر المدید فى تفسیر القرآن المجید. حسن عباس زکی. قاهره.
-    ابن عطیه، عبدالحق بن غالب(1422 ق). المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دارالکتب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون.
-    ابن منظور، محمد بن مکرم(1408 ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر، چ سوم.
-    ابوالسعود، محمد بن محمد(1983 م). تفسیر ابى السعود(ارشاد العقل السلیم الى مزایا القرآن الکریم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
-    امام خمینی؛ روح‌الله(1361). صحیفه نور(مجموعه رهنمودها). تهران: مرکز مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
-    اندلسی، أبوحیان(1420 ق). البحر المحیط فی التفسیر. المحقق: صدقی محمد جمیل. بیروت: دارالفکر.
-    بغوى، حسین بن مسعود(1420 ق). تفسیر البغوى المسمى معالم التنزیل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
-    بلاغى نجفى، محمدجواد(1420 ق). آلاء الرحمن فى تفسیر القرآن‏. قم: بنیاد بعثت‏.
-    جوادی آملی، عبدالله(1394). تسنیم. قم: اسراء.
-    حائرى طهرانى، على(1338). مقتنیات الدرر. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
-    خطیب، عبدالکریم(1424 ق). التفسیر القرآنى للقرآن. بیروت: دارالفکر العربی.
-    دهخدا، علی‌اکبر(1377). لغتنامه. تهران: مؤسسه لغتنامۀ دهخدا.
-    راغب اصفهانى، حسین بن محمد(بی‌تا). مفردات ألفاظ القرآن‏. بیروت: دارالقلم‏.
-    رشیدرضا، محمد(۱۳۷۵ ق). تفسیرالقرآن الحکیم (الشهیر بتفسیر المنار). تقریرات درس شیخ محمد عبده. مصر.
-    زمخشرى، محمود(1407 ق). الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل‏. بیروت: دارالکتاب العربی‏، چ سوم.
-    سخاوی، شمس‌الدین محمد بن عبدالرحمن(1439 ق). المقاصد الحسنة فی بیان کثیر من الاحادیث المشتهرة علی الالسنه. تحقیق: عبدالمعطی بن عبدالرزاق البکور و دیگران. المدینه المنوره: مکتبه المیمنه المدینیه.
-    سمین احمد بن یوسف(1414 ق). الدر المصون فى علوم الکتاب المکنون. بیروت: دارالکتب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون.
-    شرقی، محمدعلی(1366). قاموس نهج‌البلاغه. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
-    صبحی صالح(1۳۷۰). فرهنگ نهج‌البلاغه. ترجمۀ مصطفی رحیمی‌نیا. تهران: اسلامی.
-    صدوق(1367). من لا یحضره الفقیه. ترجمۀ علی‌اکبر غفارى. تهران: صدوق.‏
-    صلیبی، ژانست(1381). فرهنگ توصیفی روان‌شناسی اجتماعی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-    طباطبایى، سید محمدحسین(1390 ق). المیزان فى تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، چ پنجم.
-    طبرانى، سلیمان بن احمد(2008 م). التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم. اردن: دارالکتاب الثقافی.
-    طبرسى، فضل بن حسن(1372). مجمع‌البیان فى تفسیر القرآن. با مقدمۀ محمدجواد بلاغى. تهران: ناصرخسرو، چ سوم.
-    طبری، محمدبن جریر(1412 ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن(تفسیر الطبرى). بیروت: دارالمعرفه.
-    طریحى، فخرالدین بن محمد(1375). مجمع البحرین. تصحیح: احمد حسینى اشکورى. تهران: مرتضوی، چ سوم.
-    طوسى، محمد بن حسن(بی‌تا). التبیان فى تفسیر القرآن. ‏تحقیق: احمد قصیرعاملى. بیروت: دار احیاء التراث العربى‏.
-    طیب، سید عبدالحسین(‏1378). اطیب البیان فی تفسیر القرآن‏. تهران: انتشارات اسلام، چ دوم.
-    فراهیدی، خلیل بن احمد(1410 ق). کتاب العین. قم: منشورات الهجره، چ دوم.
-    فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضى(1415 ق). تفسیر الصافی. تهران: مکتبه الصدر، چ دوم.
-    قرطبی، محمد بن احمد(1364). الجامع لاحکام القرآن. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
-    قطب، سید محمد(1425 ق). فى ظلال القرآن. بیروت: دارالشروق، چ سی و پنجم.
-    قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا(1368). تفسیر کنزالدقائق و بحر الغرائب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
-    کاشانی، فتح‏الله بن شکرالله(1340). منهج الصادقین فی إلزام المخالفین. تهران: اسلامیه.
-    کلینی، ابوجعفر محمدبن یعقوب(1388 ق). الکافی. تصحیح و تعلیق: علی‌اکبر غفاری. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-    مجلسی، محمدباقر(1403 ق). بحارالانوار. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
-    مدرسى، محمدتقى(‏1419 ق). ‏من هدى القرآن. تهران: دار محبی الحسین.
-    مرادی، حجت‌الله(1389). اقناع‌سازی و ارتباطات اجتماعی. تهران: ساقی.
-    معلوف، لویس(۱۹۹۶ م). المنجد فی اللغه و الاعلام. بیروت: مکتبه لبنان.
-    مغنیه، محمدجواد(1424 ق). تفسیر الکاشف‏. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
-    مکارم شیرازى، ناصر(1374). ‏تفسیر نمونه‏. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
-    مناوی القاهری، محمد(1356 ق). فیض القدیر شرح الجامع الصغیر. تعلیقات: ماجد الحموی. مصر: المکتبه التجاریة الکبرى.
-    نهاوندى، محمد(1386). نفحات الرحمن فى تفسیر القرآن. قم: البعثه.
-    وثوقی، منصور و علی‌اکبر نیک‌خلق(1386). مبانی جامعه‌شناسی. تهران: بهینه فراگیر.
-    هاشمی خویی، حبیب‌الله بن محمد(1400 ق). منهاج البراعه(خویی). تهران: مکتبه الاسلامیه.
-    یزدی، محمد(1415 ق). فقه القرآن. قم: اسماعیلیان.
-        The Holy Quran.
-       Azerbaijani, Massoud & Others (2003). Social Psychology with an Attitude to Islamic Sources. Tehran: Samat Publications.
-       Javadi Amoli, Abdullah (2015). Tasnim. Qom: Esra Publishing Center.
-       Crusade, Janest (2002). Descriptive culture of social psychology. Tehran: Institute of Humanities and Cultural Studies.
-       Khomeini; Ruhollah (1082). SAHIFEH-YE NOOR (Collection of Imam Khomeini's guidelines). Cultural Documents Center of the Islamic Revolution, Tehran: Publications of the Printing Joint Stock Company of the Ministry of Islamic Guidance.
-       Moradi, Hujjatullah (2010). Persuasion and social communication. Tehran: Saqi.
-       Makarem Shirazi, Nasser (1995). Sample interpretation. Tehran: Islamic Books House.
-       Vosoughi, Mansour & Ali Akbar Nikkhalq (2007). Principles of Sociology. Tehran: Optimal Comprehensive Publishing Company.
-       Yazdi, Mohammad (1415 AH). Fiqh of the Qur'an. Ismailis: Iran-Qom.