تبیین اهداف برنامۀ درسی خردگرایانه در منابع اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری برنامه ریزی درسی، مربی گروه علوم تربیتی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد کازرون، کازرون، ایران.

2 دکتری برنامۀ درسی و دانشیار گروه علوم تربیتی دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی دانشگاه اصفهان(نویسنده مسئول)/ نشانی: اصفهان؛ خیابان هزارجریب، دانشگاه اصفهان، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی / نمابر: ۳۷۹۳۲۲۱۷ / Email: m.nili.a@edu.ui.ac.ir

3 دکتری برنامۀ درسی و استاد گروه علوم تربیتی دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی دانشگاه اصفهان.

چکیده

هدف: هدف پژوهش، تبیین و اعتباریابی اهداف برنامۀ درسی خردگرایانه در متون اسلامی بود. روش: روش تحقیق، ترکیبی و از نوع اکتشافی- متوالی است. داده‌ها در بخش کیفی با استفاده از متون‌کاوی و مصاحبه و در بخش کمّی به روش توصیفی- پیمایشی با استفاده از پرسشنامه جمع‌آوری شد. نخست به روش تحلیل مضمون متون اسلامی، چارچوب اولیۀ اهداف برنامۀ درسی خردگرایانه در قالب مضامین پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر تدوین و از طریق مصاحبه با صاحب‌نظران، به روش سه‌سوسازی، بررسی و اعتباریابی شد. در پایان نیز با استفاده از روش توصیفی پیمایشی و بر اساس یافته‌های کیفی، پرسشنامه‌ای حاوی 18 عبارت با داشتن روایی صوری و پایایی مناسب(ضریب آلفا 84/ ) تدوین شد. داده‌های جمع‌آوری شده با استفاده از روش آماری مجذور خی و ضریب توافقی کاپا بررسی شد. یافته‌ها: هدف غایی برنامۀ درسی خردگرایانه در متون اسلامی، پرورش عقل در جهت قرب الی‌الله؛ مقاصد تربیتی آن، رشد حکمت و اهداف کلی این برنامه: رشد بصیرت و شناخت، تفکر، قدرت تمیز دادن؛ قدرت تصمیم‌گیری و مآل‌اندیشی، رشد علمی و پژوهشی و همچنین رشد اخلاقی و تزکیه نفس مشخص شد. نتیجهگیری: اهداف ذکر شده، اهداف برنامۀ درسی خردگرایانه در متون اسلامی است؛ زیرا عقل اسلامی در بنیاد خود، خدامحور است و تربیت عقلانی حکمت‌محور است که می‌تواند همۀ معانی عقل را در مفهوم جامع اسلامی آن در بر گیرد. برنامۀ درسی خردگرایانه؛ بصیرت، تفکر، قدرت تمیز دادن، تصمیم‌گیری و تزکیۀ نفس فراگیران را نیز رشد می‌دهد.

کلیدواژه‌ها


منابع
-       قرآن کریم.
-       ابن بابویه، محمد بن على(1366). من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامى حوزه علمیه.‏
-       ابن شعبه حرانى، حسن بن على(1382). تحف العقول. ترجمه جنتى. تهران: امیرکبیر.
-       ابن فارس، احمد بن زکریا(1420 ق). معجم مقیاس اللغه. قم: دارالکتب العلمیه.
-       احسانی، محمد(1392). تربیت عقلانی در قرآن کریم. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
-       اعرافی، علیرضا(1386). اهداف تربیت از دیدگاه اسلام. تهران: سمت.
-       اعلایی، غلام‌حسین؛ سید هاشم گلستانی و نرگس کشتی‌آرای(1391). «تحلیل معرفت عقلانی مطرح‌شده در آیات قرآن کریم بر اساس تفسیر المیزان و دلالتهای آن بر اهداف برنامه‌های درسی تربیت دینی». پژوهش در برنامه‌ریزی درسی، ش 9 (2): 56-33.
-       امیری، نفیسه و عبدالحسین خسروپناه(1388). «عقل و عقل‌گرایی در فلسفه و قرآن». پژوهشهای میان‌رشته‌ای قرآن، ش 1(2): 42-25.
-       ایمانی، محسن(1388). تربیت عقلانی. تهران: امیرکبیر.
-       آقاجمال خوانسارى، محمد بن حسین(1366). غررالحکم و دررالکلم. تهران‏: دانشگاه تهران‏.
-       بهشتی، سعید(1388). آیین خردپروری. تهران: دانش و اندیشه معاصر.
-       بهشتی‌پور، روح‌الله(1390). «عقل و وحی از نظر علامه طباطبایی». فلسفه دین، ش 8(9): 24-5.
-     پورمحمودی عارف و حسن ملکی(1394). «تربیت عقلانی از دیدگاه علامه جعفری و پیامدهای تربیتی آن». پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، ش 23(29): 48-29.
-       تمیمى آمدى، عبد الواحد بن محمد (1366).غرر الحکم و درر الکلم‏. قم‏: دار الکتاب الإسلامی‏
-       جوادی آملی، عبدالله(1376). عقل در هندسه معرفت دینی. قم: اسرا.
-       جوهری، اسماعیل بن حماد(1368). الصحاح. تهران: امیری.
-       حر عاملى، محمد بن حسن(1364). جهاد النفس وسائل الشیعه. تهران: [بی‌نا].
-       حسینی‌زاده، سید علی و ابوطالب خدمتی(1391). «روش حکمت‌آموزی در قرآن کریم». تربیت اسلامی، ش 3(15): 35-7.
-       حکیمی، محمد رضا ؛ حکیمی، محمد؛ حکیمی، علی (1375). الحیات. مترجم: آرام ، احمد، تهران: نشر دفتر فرهنگ اسلامی
-       دهخدا، علی‌اکبر(1377). لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.
-       راغب اصفهانی(1363). مفردات الفاظ القرآن. تهران: ناصرخسرو.
-       رضایی، محمدجعفر؛ رضاعلی نوروزی و مجتبی سپاهی(1394).«غایت‌شناسی تربیت عقلانی در ساحت فردی از دید آیت‌الله جوادی آملی». پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، ش 23(25): 57-39.
-       صفایی مقدم، مسعود؛ علیرضا رشیدی و محمدجعفر پاک سرشت(1386). «بررسی اصل عقلانیت در منابع اسلامی و استلزامات تربیتی آن». علوم تربیتی و روان‌شناسی اهواز، ش 13(4): 29-1.
-       طبرسى، على بن حسن(1374). مشکاة الأنوار. مترجم: عطاردى قوچانى، عزیز الله ‏: تهران‏ نشر عطارد
-       عابدی جعفری، حسن؛ محمدسعید تسلیمی، ابوالحسن فقیهی و محمد شیخ‌زاده(1390). «تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی کارامد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی». اندیشۀ مدیریت راهبردی، ش 5(2): 198-151.
-       عابدی، منیره و احمدرضا نصر اصفهانی(1393). «اصول اخلاقی پژوهش از منظر نهج‌البلاغه». مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، ش 18 (59): 312-297.
-       فتحی واجارگاه، کوروش و ناهید شفیعی(1386). «ارزیابی کیفیت برنامۀ درسی دانشگاهی(مورد برنامۀ درسی آموزش بزرگسالان». مطالعات برنامۀ درسی، ش 2(5): 51-43.
-       کلینی، محمد (1388). تحفةالاولیاء(ترجمه اصول کافی). مترجم: اردکانی، محمد علی. قم: دارالحدیث
-       کمالی‌زاده، طاهره(1393). «معانی و کاربردهای عقل در رساله فی العقل فارابی». قبستان، ش 19(1): 60-35.
-       کلینى، محمد بن یعقوب‏(1375). اصول الکافی. ترجمه محمدباقر کمره‌اى. قم‏: اسوه.
-       مجلسی، محمد باقر بن محمدتقی (1374).بنادر البحار( ترجمه و شرح کتاب بحار الأنوار)‏. مترجم: فیض الاسلام اصفهانى، على نقى‏. قم: فقیه‏
-       مجلسى، محمدباقر‏(1374). بحار الأنوار. ترجمه ابوالحسن موسوى همدانى. قم: دار الحدیث.
-       محمدی ری‌شهری، محمد(1386). میزان الحکمه. قم: دارالحدیث.
-       محمدی ری‌شهری، محمد(1393).خردگرایی در قرآن و حدیث. قم: دار الحدیث.
-       مصلایی‌پور، عباس و مروت محمدی(1393). «معناشناسی بصیرت در نهج‌البلاغه».قیم، ش 4(10): 36-8.
-       مطهری، مرتضی (1395). تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: صدرا
-       مظفری، آیت(1389). «مبانی بصیرت». مجله حکومت اسلامی، ش 15(1).
-       ملکی، حسن(1379). «تربیت عقلانی در نهج‌البلاغه و دلالتهای آموزشی آن». مجموعه مقالات همایش تربیت در سیره و کلام امام علی. تهران: مرکز مطالعات تربیت اسلامی.
-       ملکی، حسن(1385). «دیدگاه برنامۀ درسی فطری- معنوی مبتنی بر فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی». کنگره ملی علوم انسانی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-       ملکی، حسن(1395). برنامه‌ریزی درسی راهنمای عمل. تهران: مدرسه برهان.
-       مهدی‌زاده، حسین(1383). آیین عقلورزی: پژوهشی در باب جایگاه عقل در تربیت از دیدگاه امام کاظم(ع) در روایت هشام بن حکم. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
-       مهرمحمدی، محمود(1395). برنامه‌ریزی درسی(نظرگاهها، رویکردها و چشم‌اندازها). مشهد:به نشر
-       نوریان، محمد (1393). راهنمای عملی تحلیل محتوای کتابهای درسی دوره ابتدایی. تهران: شورا.
-        The Holy Quran.
-       Abedi Ja’fari, H.; M. Taslimi, A. Faghihi & M. Shaykhzadeh (2011). “Thematic Analysis and Thematic Networks: A Simple and Efficient Method for Exploring Patterns Embedded in Qualitative Data Municipalities”. Strategic Management Thought, 5(2): 151-198.
-       Abedi, M. & A.R. Nasr Esfahani (2014). “Ethical Principles of Research from the Perspective of Nahj-al-balage”. Knowledge Studies in the Islamic University, 18(59): 297-312.
-       Agha Jamal Khansari, M.H. (1987). Ghurar-al-Hikam wa Durar-al-Kalam. Tehran: Tehran University Press.
-       Alaei, G.H.; S.H. Golestani & N. Keshtiaray (2012). “The Analysis of Considered Intellectual Knowledge in Verses of the Holy Quran Based on Tafsir Almizan and Its Implications on the Aims of Religious Education Curriculum”. Research in Curriculum Planning, 2 (6): 20-37.
-       Amiri, N. & A. Khosropanah (2009). “Reason and Rationalism in Philosophy and Quran”. Quran Interdisciplinary Research, 2(1): 25-42.
-       Arafi, A.R. (2007). An Introduction to Islamic Education: Islamic Aims of Education. Tehran: Samt Publication.
-       Beheshti, S. (2009). Wisdoms’ religion (An Inquiry Concerning: System of Intellectual Education on the Basis of Imam Ali`s Statements). Tehran: Contemporary Pub.
-       Beheshtipour, R. (2011). “Intellect and Revelation from Allameh Tabatabaei’s Point of View”. Journal of Philosophy of Religion, 8(9).
-       Braun, V. & V. Clarke (2006). “Using Thematic Analysis in Psychology”. Qualitative Research in Psychology, Vol. 3, No. 2: 77-101.
-       Creswell, J. & V. Plano Clark (2007). Designing and Conducting Mixed Methods Research. Thousand Oaks: Sage.
-       Dehkhoda, A.A. (1998). Dictionary. Tehran: Tehran University Press.
-       Ehsani, M. (2013). Rationality Education in Holly Quran. Qum: Islamic Sciences and Culture Academy.
-       Fathi Vajargah, K. & N. Shafiee (2007). “Quality Assessment of Adult Education Curriculum in Universities”. Journal of Curriculum Studies, 2 (5): 43-51.
-       Hakimi, MohammadReza; Hakimi, Mohammad; Hakimi, Ali )1996). Al-Hayat. Translator: Aram, Ahmad, Tehran: 
-       Hosseini Zadeh, S.A. & A. Khedmate (2012). “Methods of Learning Wisdom in Quran”. Islamic Education, 3(15): 7-35.
-       Hurr al-Ameli (1985). Wasā'il al-Shīʿa, Tehran.
-       Ibn Babawaih, M.A. (1987). Man La Yahduruhu al-Faqih. Qum: Islamic Publishing House.
-       Ibn Fares, A. bin Zakariya (1420 A.H.). Mojam Magueys Al-Loghat. Qum: Darol-kotobe Elmiya.
-       Ibn Shu’ba al-Harrani, A. (2003). Tuhaf -al-Uqul. Translator Jannati. Tehran: Amir Kabir Institute Publications.
-       Imani, Mohsen (2008). Rationalistic Education. Tehran: Amirkabir Publication.
-       Javadi Amoli, A. (1997). The Role of the Intellect in the Geometry of Religious Knowledge. Qum: Ezra Publications.
-       Johari, I.H. (1989). Al -Sehhah. Tehran: Amari Publishing.
-       Kamali Zadeh, T. (2014). “Meanings and Uses of Reason in al-Farabi’s Treatise”. Ghobestan, 19(1): 35-60.
-       Koleyni, M. (1996). Osol al-kafi. Qum: Osveh Publication.
-       Koleyni, M. (2009).Tohfat Al-Oleyia, Translator: M. A. Ardakani, Qum: Dar al-Hadith Publication.
-       Majlesi, M.B. (1995). Bahar al-Anwar. Translator: A. Mousavi Hamedani. Qum: Dar al-Hadith Publication.
-       Majlisi, M. B. (1995). Benader Al-Behar. Translator: A. FeyzolEslam Hamedane. Qum: Faghih Publication.
-       Maleki H. (2006). “Intrinsic-Spiritual Curriculum View Based on Islamic Philosophy of Education”. National Congress of Human Sciences. Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies.
-       Maleki, H. (2000). “Rational Education in Nahj-al-Balage and its Educational Implications”. Proceedings of the Educational Conference in Sīra and Kalam Imam Ali. Tehran: Center for the Study of Islamic Education.
-       Maleki, H. (2016). Curriculum (Action guide). Tehran: Cultural Institute of Burhan School.
-       Mehdi Zadeh, H. (2004). Religion of Wisdom: A Research on the Position of Reason in Education from the Viewpoint of Imam Kazem, In the Narrative of Hisham Ibn Hakam. Qum: Publication of Imam Khomeini Educational and Research Institute.
-       Mehr Mohammadi, M. (2002). Curriculum)Theories, Approaches and Perspectives(. Mashhad: Beh Nashr
-       Mohammadi Ray Shahri, M. (2007). The Scale of Wisdom. Qum: Dar al-Hadith Scientific-Cultural Institute.
-       Mohammadi Ray Shahri, M. (2014). Wisdom in Quran and Hadith. Qum: Dar al-Hadith Scientific-Cultural Institute.
-       Mosalaee Pour, A. & M. Mohammadi (2014). “The Semantics of Insight in Nahj al-Balagheh”. Qayem, 4(10): 8-36.
-       Motahari, M. (2016).Education in Islam:Tehran: Sadra Press
-       Mozafari, A. (2010). “Basics of Insight”. Islamic Government, 15(1).
-       Norian, M. (2014). Practical Guide to Content Analysis of Elementary Textbooks. Tehran: Shura Publishing.
-       Pur Mahmudi, A. & H. Maleki (2015). “Rational Education in the Viewpoint of Allame Ja'fari and its Educational Consequences”. Research on Islamic Education Issues, 23(29): 29-48.
-       Ragheb Isfahani, H. (1412 A.D.). The Scattered Words of the Quran. Tehran: Naser Khosro Publication.
-       Rezaian, M.J.; R.A. Norouzi & M. Sepahi (2015). “Rationality Education from Allameh Javadi Amoli's Perspective”. Islamic Education Problems Research, 22(25): 39-57.
-       Safaei Moghaddam, M.; A.R. Rashidi & M.J. Pakseresht (2007). “A Survey of Rationality Principles in Islamic Sources and Its Educational Implications”. Journal of Education and Psychology, 13 (4): 1-29.
-       Siegel, H. (2008). A Companion to the Philosophy of Education. DOI: 10. 1002 /9780470996454. ch22, P. 305-319. University of Miami.
-       Tabarsi, A. S. (1995). Meshkat Al-Anvar, Translator: A .Otarode. Tehran: Otarod Publicaton
-       Tamimi Amadi, A. (1987). Ghurar al-Hikam VA Durar al-Kalim. Qum: Islamic Advertising Press.