تحلیل و بررسی رابطۀ عقل و نقل در اندیشۀ کلامی شیخ صدوق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای فلسفه، استادیار گروه فلسفه، دانشکدۀ الهیات پردیس فارابی دانشگاه تهران

2 دانشیار گروه الهیات، دانشکده الهیات پردیس فارابی دانشگاه تهران.

3 دکترای مدرسی معارف اسلامی، گرایش مبانی نظری اسلام. دانشکدۀ الهیات پردیس فارابی دانشگاه تهران،مربی گروه معارف اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی تهران شمال.

چکیده

هدف: ضرورت سره‌سازی عقل‌گرایی متکلمان شیعه و تمرکز بر مقاطع پر اهمیت تفکر کلامی در راستای تقویت کارایی و پاسخگویی به موضوعات مستحدثۀ اعتقادی، ایجاب می‌کند تحقیقات منظم و متقن در این حوزه انجام شود. روش: در این تحقیق از روش تحلیلی- توصیفی، کتابخانه‌ای و شناسایی منابع پژوهش اسنادی استفاده شده است. یافته ها ونتیجه‌گیری: شیخ صدوق تمایز واضحی بین عقل و وحی نمی‌بیندو عقل را به مدد وحی راهگشا می‌داند. وی معتقد است که بالاترین درجة عقل در نزد انبیا و ائمۀ معصومین(ع) وجود دارد و عقلا و فلاسفه با نهایت تلاش خود سعی می‌کنند به فهم سخنان ایشان نایل شوند. او می‌گوید: خداوند امری را مقرر نمی‌کند مگر اینکه صورتی از حقیقت آن امر را در عقل انسان قرار می‌دهد. ایشان از عقل در حوزه‌های مختلفی مانند خداشناسی، نبوت و امامت، تقیّه وامور مربوط به رجعت و معاد استفاده می‌کند.

کلیدواژه‌ها


-      قرآن کریم.
-      نهج‌البلاغه. سید جعفر شهیدی(1379). تهران: علمی فرهنگی.
-      آزاد ارمکی، تقی(1386). تفکر اجتماعی مسلمین از آغاز تا دورۀ معاصر. تهران: نشر علم.
-      آکوچکیان، عبدالحمید(1393). بازخوانی عقلانیت معطوف به پیشرفت. تهران: مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت.
-      آگاه، محمد(1389). «بررسی عقلانیت پیامبر اسلام و عقلانیت مدرن». مجموعه مقالات همایش پیامبر اسلام و انسان معاصر. به اهتمام ابراهیم برزگر. قم: نشر معارف.
-      ابن خلدون، عبدالرحمان(1393). مقدمه. محمد پروین گنابادی. تهران: علمی فرهنگی.
-      ابن رشد،محمدابن احمد(1384)تهافت التهافت،حلبی،علی اصغر،تهران،جامی.
-      برنجکار، رضا و ریحانه هاشمی(1393). «عقل‌گرایی در مدرسة امامیه بغداد و معتزله». فلسفۀ دین، دورۀ یازدهم، ش 1.
-      جبرئیلی، صفرعلی(1384). «کلام اسلامی، عوامل و زمینه‌های پیدایی». قبسات، دورۀ دهم، ش 38: 234-209.
-      جوادی آملی، عبدالله(1386). منزلت عقل در هندسۀ معرفت دینی. قم: اسراء.
-      حسینی، سید عبدالرحیم(1393). «بایسته‌های عقلانیت در حکمت متعالیه». فلسفۀ دین، دوره یازدهم، ش 1.
-      خسروپناه، عبدالحسین و همکاران(1396). منظومۀ فکری آیت‌الله خامنه‌ای. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
-             رضایی، جعفر(1393). «جایگاه عقل در کلام امامیه در مدرسۀ کلامی بغداد». تحقیقات کلامی، دورۀ دوم، ش 4: 22-7.
-      ژیلسون، اتین(1389). تاریخ فلسفة مسیحی در قرون وسطی. ترجمۀ رضا گندمی نصرآبادی. قم: دانشگاه ادیان و سمت.
-      صدوق،محمد(بی‌تا). المواعظ. عزیزالله عطاردی. تهران: مرتضوی
-      صدوق،محمد(1413) الاعتقادات،قم،کنگرۀ هزارۀ شیخ مفید
-      صدوق،محمد(1396). توحید. محمدعلی سلطانی. تهران: ارمغان طوبی.
-      صدوق، محمد(1395/الف). رسائل(اعتقادات، فضائلالشیعه، صفاتالشیعه، مصادقهالاخوان، مواعظ). حمیدرضا شیخی. تهران: ارمغان طوبی.
-      صدوق، محمد(1395/ب). علل‌الشرایع، ج 1 و 2. محمدعلی سلطانی. تهران: ارمغان طوبی.
-      صدوق، محمد(1414،1395 ق.). کمال‌الدین و تمام النعمه، ج 1. تهران: اسلامیه.
-      طباطبایی، سید محمدحسین(1393). تفسیر المیزان، ج 5. [بی‌جا]. اسماعیلیان.
-      قنبری، حسن(1393). «عقلانیت ایمان از نظر سویین برن». فلسفة دین، دورۀ یازدهم، ش 1.
-      کاشفی، محمدرضا(1386). کلام شیعه؛ ویژگی‌ها و مختصات. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه.
-      محمدی ری‌شهری، محمد(1377). میزان الحکمه. تهران: دارالحدیث.
-      مسعودی، جهانگیر و مریم زارعی(1395). «روش‌شناسی کلامی صدوق». پژوهشنامۀ کلام، سال سوم، ش 5: 41-23.
-      مطهری، مرتضی(1374). آشنایی با قرآن. تهران: صدرا.
-      مفید، محمد بن نعمان(1413). اوائل المقالات من مذاهب المختارات.قم: کنگرۀ هزارۀ شیخ مفید.
-      مک‌درموت، مارتین(1363). اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ترجم احمدآرام. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل با همکاری دانشگاه تهران.
-      مهدوی راد، محمدعلی و نرگس زرگر(1390). «نقش عقل در فهم آیات قرآن(مقایسۀ ملاصدرا و احمد الاحسایی)». فلسفۀ دین، سال هشتم، ش 10.
-      یثربی، یحیی(1389). «تعالیم پیامبر اعظم(ص) و معیارهای عقلانیت انسان معاصر». مجموعه مقالات همایش پیامبر اسلام و انسان معاصر. به اهتمام ابراهیم برزگر. قم: نشر معارف.
-       Qur'an.
-       Nahj al-Balaghah. Seyyed Jafar Shahidi (2000). Tehran: Cultural Science.
-       Agah, Mohammad (2010). "The Study of the Rationality of the Prophet of Islam and Modern Rationality". Conference of the Prophet of Islam and Contemporary Man, with Effort. Ghom: Publish by Education.
-       Akochkian, Abdolhamid (2014). Reflection of Progressive Rationality. Tehran: Center for the ‎Islamic Pattern of Progress.
-       Azad Armaki, Taghi (2007). Social Thought of Muslims from the Beginning to the Contemporary Period. Tehran: Publish by Science.
-       Berenjkar, Reza & Reihane Hashemi (2014). "Rationalism at Imamieh School in Baghdad ‎and ‎Mu’tazilite". Philosophy of Religion, 11, No. 1.‎
-       Ebne Khaldun, Abdolrahman (2014). Moghadameh. Introduction by Mohamad Parvin Gonabadi. Tehran: Ppublished by Cultural Science
-       Ghanbari, Hasan (2014). "The Rationality of Faith in Sweene Bern View". Philosophy of Religion, 22, No. 1.
-       Hosseini, Seied Abdolrahim (2014). "The Requirements of Rationality in the Transcendental Ssystem, the Requirements of Rationality in the Great Wisdom". Philosophy of Religion, 11, No. 1.
-       Javadi Amoli, Abdollah (2007). The Dignity of Reason in Religious Knowledge. Ghom: Publishrd by ‎Esra.
-       Jebreili, Safar Ali (2005). "Islamic Theology, the Factors of the Emergence of the World", Ghobasat, No. 38.
-       Kashefi, Mohamad Reza (2007). Shiite Verbal and Attributes. Tehran: Features and Qualities.
-       Khosropanah, Abdolhossein and Others (2017). Ayatollah Khamenei's Intellectual System. Tehran: ‎Research Center for Islamic Culture and Thought.
-       Mahdavi Rad, Mohammad Ali & Narges Zargar (2011). "The Role of Intellect in ‎Understanding ‎Quranic Verses (Comparison of Mulla Sadra and Ahmad al-Hassassi)". Philosophy ‎of Religion, N. 10.‎
-       Makdermot, Martin (1984). Theological Thoughts of Sheikh Mofid. Ahmad Aram. Tehran: Institute ‎of Islamic Studies, McGill University,with University of Tehran Cooperation.
-       Masudi, Jahangir & Maryam Zarei (2016). "Sadough's Theological Methodology". Verbal Research, No. 5.
-       Mofid, Mahamad ben Noman (1413 AH). Early Articles of the Doctrines of Anthologies. Qhom: ‎Sheikh ‎Mofid Hazara Congress.‎
-       Mohamadi Rey Shahri, Mohammad (1998). Al-Khatmah Measure, Cover 6. Tehran: Dar al-‎Hadithearch Center for Culture and Science.
-       Motahari, Morteza (1996). Introduction to the Qur'an. Tehran: Sadra.‎
-       Rezaie, Jafar (2014). "The Position of Reason in the Words of Imam Ali in the Theological School of ‎Baghdad". Verbal Research, No. 4.
-       Sadukh, M. (2016). Causes of Islam, Cover 1-2. Soltani. Tehran: Publication Armaghan Toba.
-       Sadukh, M. (1395 AH). Kamal al-Din and the Itmam al-Naima, 1. Tehran: Islamiyah.
-       Sadukh, M. (2016). Rasael (Beliefs, Virtues of al-Shi'a, Traits of al-Shi'a, Masadegho al Akhavan, Aallocution). Tehran: Armaghan Toba.
-       Sadukh, M. (?). The Home of Allocution. Atari. Tehran: Mortazavi.
-       Sadukh, M. (2017). Theism. Soltani. Tehran: Armaghan Toba‎.
-       Tabatabaie, S.M.H. (2014). Interpretation of al-Mizan, Cover 5. Ismailian.
-       Yasrebi, S. Yahya (2010). "The Messages of the Prophet and the Criteria of Contemporary Hhuman ‎Rationality". Proceedings of the Conference of the Prophet and the Contemporary ‎Man. By Ebrahim Barzagar. Qhom: Publication Education.
-               ‎Zhilson, Atin (2010). The History of Christian Philosophy in the Medieval. Translate by ‎Nasrabadi. Qhom: Publication by University of Religions and Samt.